ॐ विद्युद्दामसमप्रभां मृगपतिस्कन्धस्थितां भीषणां
कन्याभिः करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम् ।
हस्तैश्चक्रगदासिखेटविशिखांश्चापं गुणं तर्जनीं
बिभ्राणामनलात्मिकां शशिधरां दुर्गां त्रिनेत्रां भजे ॥
अर्थ ध्यानश्लोक — देवी दुर्गेचे ध्यान: जी विजेच्या चमकेसारखी तेजोमयी, सिंहाच्या (मृगराजाच्या) खांद्यावर विराजमान, भीषणरूपिणी तसेच तलवार व ढालीने सुशोभित हात असलेल्या कन्यांकडून सेविली जाणारी आहे; जी आपल्या हातांत चक्र, गदा, खड्ग, ढाल, बाण, धनुष्य, प्रत्यंचा (पाश) आणि तर्जनीमुद्रा धारण करते; जी अग्निस्वरूपा, मस्तकावर चंद्र धारण करणारी आणि त्रिनेत्रा आहे — त्या दुर्गादेवीचे मी भजन करतो.
एभिः स्तवैश्च मां नित्यं स्तोष्यते यः समाहितः ।
तस्याहं सकलां बाधां नाशयिष्याम्यसंशयम् ॥ १२.२॥
अर्थ जो मनुष्य एकाग्रचित्त होऊन या स्तोत्रांनी नित्य माझी स्तुती करेल, त्याच्या समस्त बाधा मी निःसंशय नष्ट करीन.
मधुकैटभनाशं च महिषासुरघातनम् ।
कीर्तयिष्यन्ति ये तद्वद्वधं शुम्भनिशुम्भयोः ॥ १२.३॥
अर्थ जे लोक मधु-कैटभाच्या नाशाचे, महिषासुराच्या वधाचे तसेच शुंभ-निशुंभाच्या वधाचे कीर्तन करतील,
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चैकचेतसः ।
श्रोष्यन्ति चैव ये भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.४॥
अर्थ तसेच जे एकाग्रचित्त होऊन अष्टमी, चतुर्दशी आणि नवमी या तिथींना भक्तिपूर्वक माझे हे उत्तम माहात्म्य ऐकतील,
न तेषां दुष्कृतं किञ्चिद्दुष्कृतोत्था न चापदः ।
भविष्यति न दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम् ॥ १२.५॥
अर्थ त्यांना कोणतेही पाप-दुष्कर्म स्पर्श करू शकत नाही, दुष्कर्मातून उत्पन्न विपत्ती येत नाहीत, दारिद्र्य राहत नाही आणि प्रियजनांचा वियोगही होत नाही.
शत्रुतो न भयं तस्य दस्युतो वा न राजतः ।
न शस्त्रानलतोयौघात् कदाचित् सम्भविष्यति ॥ १२.६॥
अर्थ त्याला शत्रूंपासून भय होत नाही, दरोडेखोरांपासूनही नाही आणि राजापासूनही नाही; तसेच शस्त्र, अग्नी आणि जलप्रवाह यांपासूनही त्याला कधीही कोणते भय होत नाही.
तस्मान्ममैतन्माहात्म्यं पठितव्यं समाहितैः ।
श्रोतव्यं च सदा भक्त्या परं स्वस्त्ययनं हि तत् ॥ १२.७॥
अर्थ म्हणून एकाग्रचित्त पुरुषांनी माझ्या या माहात्म्याचे पठण करावे आणि सदा भक्तिपूर्वक ते ऐकावे; कारण हे परम कल्याणकारी आहे.
उपसर्गानशेषांस्तु महामारीसमुद्भवान् ।
तथा त्रिविधमुत्पातं माहात्म्यं शमयेन्मम ॥ १२.८॥
अर्थ माझे हे माहात्म्य महामारीतून उत्पन्न होणारे समस्त उपसर्ग (उपद्रव) तसेच तिन्ही प्रकारचे उत्पात शांत करते.
यत्रैतत्पठ्यते सम्यङ्नित्यमायतने मम ।
सदा न तद्विमोक्ष्यामि सान्निध्यं तत्र मे स्थितम् ॥ १२.९॥
अर्थ जेथे माझ्या मंदिरात नित्य विधिपूर्वक याचे पठण होते, ते स्थान मी कधीही सोडणार नाही; तेथे माझे सान्निध्य (उपस्थिती) सदा स्थित राहते.
बलिप्रदाने पूजायामग्निकार्ये महोत्सवे ।
सर्वं ममैतच्चरितमुच्चार्यं श्राव्यमेव च ॥ १२.१०॥
अर्थ बली अर्पण करताना, पूजेत, अग्निकार्यात (होमात) आणि महोत्सवात — माझे हे संपूर्ण चरित्र उच्चारले (वाचले) आणि श्रवण केले जावे.
जानताजानता वापि बलिपूजां तथा कृताम् ।
प्रतीच्छिष्याम्यहं प्रीत्या वह्निहोमं तथाकृतम् ॥ १२.११॥
अर्थ जाणून अथवा न जाणताही अशा प्रकारे केलेली बली आणि पूजा, तसेच अशाच प्रकारे केलेले अग्निहवन, मी प्रेमपूर्वक स्वीकारीन.
शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी ।
तस्यां ममैतन्माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तिसमन्वितः ॥ १२.१२॥
अर्थ शरद ऋतूत जी वार्षिक महापूजा केली जाते, तिच्यात जो मनुष्य भक्तियुक्त होऊन माझे हे माहात्म्य ऐकतो,
सर्वाबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसुतान्वितः ।
मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः ॥ १२.१३॥
अर्थ तो माझ्या कृपेने समस्त बाधांतून मुक्त तसेच धन, धान्य आणि पुत्र यांनी संपन्न होतो — यात कोणताही संदेह नाही.
श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः ।
पराक्रमं च युद्धेषु जायते निर्भयः पुमान् ॥ १२.१४॥
अर्थ माझे हे माहात्म्य, तसेच माझ्या शुभ अवतारांच्या (प्राकट्यांच्या) कथा, आणि युद्धांतील माझा पराक्रम ऐकून मनुष्य निर्भय होतो.
रिपवः सङ्क्षयं यान्ति कल्याणं चोपपद्यते ।
नन्दते च कुलं पुंसां माहात्म्यं मम शृण्वताम् ॥ १२.१५॥
अर्थ माझे माहात्म्य ऐकणाऱ्या पुरुषांचे शत्रू नष्ट होतात, कल्याणाची प्राप्ती होते आणि त्यांचे कुळ आनंदित राहते.
शान्तिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वप्नदर्शने ।
ग्रहपीडासु चोग्रासु माहात्म्यं शृणुयान्मम ॥ १२.१६॥
अर्थ सर्वत्र शांतिकर्मात, वाईट स्वप्ने दिसल्यावर, तसेच उग्र ग्रहपीडांच्या वेळी मनुष्याने माझ्या माहात्म्याचे श्रवण करावे.
उपसर्गाः शमं यान्ति ग्रहपीडाश्च दारुणाः ।
दुःस्वप्नं च नृभिर्दृष्टं सुस्वप्नमुपजायते ॥ १२.१७॥
अर्थ यामुळे उपद्रव शांत होतात, भयंकर ग्रहपीडाही शांत होतात, आणि मनुष्यांना पडलेले वाईट स्वप्न शुभ स्वप्नात बदलते.
बालग्रहाभिभूतानां बालानां शान्तिकारकम् ।
सङ्घातभेदे च नृणां मैत्रीकरणमुत्तमम् ॥ १२.१८॥
अर्थ हे बालग्रहांनी पीडित बालकांसाठी शांतिकारक आहे, आणि मनुष्यांत फूट (मतभेद) पडल्यावर त्यांच्यात मैत्री स्थापन करण्याचे उत्तम साधन आहे.
दुर्वृत्तानामशेषाणां बलहानिकरं परम् ।
रक्षोभूतपिशाचानां पठनादेव नाशनम् ॥ १२.१९॥
अर्थ हे समस्त दुराचाऱ्यांचे बल अत्यंत क्षीण करते, आणि याच्या पठणमात्राने राक्षस, भूत आणि पिशाच्च यांचा नाश होतो.
सर्वं ममैतन्माहात्म्यं मम सन्निधिकारकम् ।
पशुपुष्पार्घ्यधूपैश्च गन्धदीपैस्तथोत्तमैः ॥ १२.२०॥
अर्थ माझे हे संपूर्ण माहात्म्य माझे सान्निध्य (उपस्थिती) उत्पन्न करणारे आहे. पशू (बली), पुष्प, अर्घ्य, धूप तसेच उत्तम गंध व दीप यांनी,
विप्राणां भोजनैर्होमैः प्रोक्षणीयैरहर्निशम् ।
अन्यैश्च विविधैर्भोगैः प्रदानैर्वत्सरेण या ॥ १२.२१॥
अर्थ ब्राह्मणांचे भोजन, होम तसेच प्रोक्षणजल यांनी — दिवसरात्र, आणि इतर नाना प्रकारच्या भोगांनी व उपहारांनी पूर्ण एक वर्षभर आराधना केल्यावर जी (प्रसन्नता मला प्राप्त होते),
प्रीतिर्मे क्रियते सास्मिन् सकृत्सुचरिते श्रुते ।
श्रुतं हरति पापानि तथारोग्यं प्रयच्छति ॥ १२.२२॥
अर्थ माझी तीच प्रसन्नता या पावन चरित्राचे एकदाही उत्तम रीतीने केलेले पठण ऐकल्याने होते. याचे श्रवण पापे हरण करते आणि आरोग्य प्रदान करते.
रक्षां करोति भूतेभ्यो जन्मनां कीर्तनं मम ।
युद्धेषु चरितं यन्मे दुष्टदैत्यनिबर्हणम् ॥ १२.२३॥
अर्थ माझ्या अवतारांचे (प्राकट्यांचे) कीर्तन भूतप्रेतादींपासून रक्षण करते; आणि युद्धांतील माझे जे चरित्र आहे — दुष्ट दैत्यांचा संहार —
तस्मिञ्छ्रुते वैरिकृतं भयं पुंसां न जायते ।
युष्माभिः स्तुतयो याश्च याश्च ब्रह्मर्षिभिः कृताः ॥ १२.२४॥
अर्थ त्याच्या श्रवणाने मनुष्यांना शत्रुकृत भय होत नाही. ज्या स्तुती तुम्ही (देवांनी) केल्या आहेत आणि ज्या ब्रह्मर्षींनी केल्या आहेत,
ब्रह्मणा च कृतास्तास्तु प्रयच्छन्ति शुभां मतिम् ।
अरण्ये प्रान्तरे वापि दावाग्निपरिवारितः ॥ १२.२५॥
अर्थ तसेच ज्या ब्रह्मदेवाने रचल्या आहेत — त्या सर्व शुभ बुद्धी देतात. जो मनुष्य जंगलात, निर्जन प्रांतात, अथवा दावानलाने (वणव्याने) वेढलेला असेल,
दस्युभिर्वा वृतः शून्ये गृहीतो वापि शत्रुभिः ।
सिंहव्याघ्रानुयातो वा वने वा वनहस्तिभिः ॥ १२.२६॥
अर्थ अथवा निर्जन स्थळी दरोडेखोरांनी वेढलेला असेल, किंवा शत्रूंकडून पकडला गेला असेल, किंवा वनात सिंह-वाघ अथवा रानटी हत्तींकडून पाठलाग होत असेल,
राज्ञा क्रुद्धेन चाज्ञप्तो वध्यो बन्धगतोऽपि वा ।
आघूर्णितो वा वातेन स्थितः पोते महार्णवे ॥ १२.२७॥
अर्थ किंवा कुपित राजाकडून वधाची आज्ञा मिळाली असेल अथवा बंधनात (कैदेत) पडला असेल, किंवा महासागरात नौकेवर बसून वादळाच्या तडाख्यात सापडला असेल,
पतत्सु चापि शस्त्रेषु सङ्ग्रामे भृशदारुणे ।
सर्वाबाधासु घोरासु वेदनाभ्यर्दितोऽपि वा ॥ १२.२८॥
अर्थ अथवा अत्यंत भयंकर संग्रामात शस्त्रांच्या वृष्टीत असेल, किंवा समस्त घोर बाधांत अडकला असेल, किंवा पीडेने अत्यंत व्यथित असेल —
स्मरन् ममैतच्चरितं नरो मुच्येत सङ्कटात् ।
मम प्रभावात्सिंहाद्या दस्यवो वैरिणस्तथा ॥ १२.२९॥
अर्थ असा मनुष्य माझ्या या चरित्राचे स्मरण करत संकटातून मुक्त होतो. माझ्या प्रभावाने सिंह आदी हिंस्र जीव, दरोडेखोर आणि शत्रू —
दूरादेव पलायन्ते स्मरतश्चरितं मम ॥ १२.३०॥
अर्थ माझ्या चरित्राचे स्मरण करणाऱ्यापासून दुरूनच पळून जातात.
ऋषिरुवाच ॥ १२.३१॥
अर्थ ऋषी (मेधा) म्हणाले —
इत्युक्त्वा सा भगवती चण्डिका चण्डविक्रमा ॥ १२.३२॥
अर्थ असे म्हणून ती प्रचंड पराक्रमी भगवती चंडिका,
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत ।
तेऽपि देवा निरातङ्काः स्वाधिकारान्यथा पुरा ॥ १२.३३॥
अर्थ देव पाहत असतानाच तेथेच अंतर्धान पावली. ते देवही निर्भय होऊन, पूर्वीप्रमाणे आपापले अधिकार (कार्ये) —
यज्ञभागभुजः सर्वे चक्रुर्विनिहतारयः ।
दैत्याश्च देव्या निहते शुम्भे देवरिपौ युधि ॥ १२.३४॥
अर्थ यज्ञभागाचे भोक्ते होऊन, आपल्या शत्रूंचा नाश झाल्यावर, सर्व पार पाडू लागले. आणि देवशत्रू शुंभ युद्धात देवीकडून मारला गेल्यावर,
जगद्विध्वंसिनि तस्मिन् महोग्रेऽतुलविक्रमे ।
निशुम्भे च महावीर्ये शेषाः पातालमाययुः ॥ १२.३५॥
अर्थ तसेच जगताचा विध्वंस करणारा, महाभयंकर, अतुलनीय पराक्रमी आणि महापराक्रमी निशुंभही मारला गेल्यावर, उरलेले दैत्य पाताळात निघून गेले.
एवं भगवती देवी सा नित्यापि पुनः पुनः ।
सम्भूय कुरुते भूप जगतः परिपालनम् ॥ १२.३६॥
अर्थ अशा प्रकारे, हे राजन्! ती भगवती देवी नित्या (सनातन) असूनही वारंवार प्रकट होऊन जगताचे पालन करते.
तयैतन्मोह्यते विश्वं सैव विश्वं प्रसूयते ।
सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति ॥ १२.३७॥
अर्थ तिच्याकडूनच हे संपूर्ण विश्व मोहित केले जाते, तीच विश्वाला उत्पन्न करते; प्रार्थना केल्यावर ती ज्ञान (विज्ञान) देते आणि प्रसन्न झाल्यावर ऋद्धी (समृद्धी) देते.
व्याप्तं तयैतत्सकलं ब्रह्माण्डं मनुजेश्वर ।
महाकाल्या महाकाले महामारीस्वरूपया ॥ १२.३८॥
अर्थ हे मनुजेश्वरा! महाप्रलयकाळी महामारीस्वरूपा अशा त्या महाकालीने हे समस्त ब्रह्मांड व्यापले आहे.
सैव काले महामारी सैव सृष्टिर्भवत्यजा ।
स्थितिं करोति भूतानां सैव काले सनातनी ॥ १२.३९॥
अर्थ तीच वेळ आल्यावर महामारी (संहार) रूप आहे, तीच अजन्मा होऊन सृष्टिरूप बनते; आणि तीच सनातनी वेळेवर प्राण्यांची स्थिती (पालन) करते.
भवकाले नृणां सैव लक्ष्मीर्वृद्धिप्रदा गृहे ।
सैवाभावे तथालक्ष्मीर्विनाशायोपजायते ॥ १२.४०॥
अर्थ उत्कर्षाच्या (समृद्धीच्या) वेळी तीच मनुष्यांच्या घरी वृद्धी देणारी लक्ष्मी आहे, आणि अवसानाच्या (दुर्भाग्याच्या) वेळी तीच अलक्ष्मी होऊन विनाशासाठी प्रकट होते.
स्तुता सम्पूजिता पुष्पैर्धूपगन्धादिभिस्तथा ।
ददाति वित्तं पुत्रांश्च मतिं धर्मे गतिं शुभाम् ॥ ॐ ॥ १२.४१॥
अर्थ पुष्प, धूप, गंध आदींनी स्तुती आणि उत्तम रीतीने पूजा केल्यावर ती धन आणि पुत्र प्रदान करते, तसेच धर्मात बुद्धी आणि शुभ गती (सद्गती) देते. (ॐ)
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
फलस्तुतिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥
अर्थ अशा प्रकारे श्रीमार्कंडेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत देवीमाहात्म्यातील ‘फलस्तुती’ नावाचा बारावा अध्याय पूर्ण झाला.
उवाच २, अर्धश्लोकौ २, श्लोकाः ३७, एवम् ४१, एवमादितः ॥ ६७१॥
अर्थ या अध्यायातील मंत्रांची गणना — उवाच २, अर्धश्लोक २, श्लोक ३७; एकूण ४१ मंत्र, आरंभापासून आतापर्यंत ६७१.
