ॐ बन्धूककाञ्चननिभं रुचिराक्षमालां
पाशाङ्कुशौ च वरदां निजबाहुदण्डैः ।
बिभ्राणमिन्दुशकलाभरणं त्रिनेत्र-
मर्धांबिकेशमनिशं वपुराश्रयामि ॥
अर्थ ध्यानश्लोक: देवीच्या स्वरूपाचे ध्यान — जी बंधूक-पुष्प तसेच सुवर्णासारखी कांतिमयी आहे, आपल्या बाहुदंडांत सुंदर अक्षमाला, पाश, अंकुश आणि वरदमुद्रा धारण करते, मस्तकावर चंद्रकलेचे आभरण असून तीन नेत्रांनी युक्त आहे — त्या अर्धांबिकेश्वर (अर्धनारीश्वर) स्वरूपा देवीच्या वपूची मी निरंतर शरण घेतो.
ॐ राजोवाच ॥ ९.१॥
अर्थ ॐ. राजा (सुरथ) म्हणाला —
विचित्रमिदमाख्यातं भगवन् भवता मम ।
देव्याश्चरितमाहात्म्यं रक्तबीजवधाश्रितम् ॥ ९.२॥
अर्थ हे भगवन्! तुम्ही मला रक्तबीजवधाशी संबंधित देवीचे हे अद्भुत चरित्र आणि माहात्म्य सांगितले.
भूयश्चेच्छाम्यहं श्रोतुं रक्तबीजे निपातिते ।
चकार शुम्भो यत्कर्म निशुम्भश्चातिकोपनः ॥ ९.३॥
अर्थ रक्तबीज मारला गेल्यावर अत्यंत क्रोधी शुंभ आणि निशुंभ यांनी जे कर्म केले, ते मला आणखी ऐकायचे आहे.
ऋषिरुवाच ॥ ९.४॥
अर्थ ऋषी (मेधा) म्हणाले —
चकार कोपमतुलं रक्तबीजे निपातिते ।
शुम्भासुरो निशुम्भश्च हतेष्वन्येषु चाहवे ॥ ९.५॥
अर्थ रक्तबीज मारला गेल्यावर तसेच युद्धात इतर असुरही मारले गेल्यावर शुंभासुर आणि निशुंभ यांना अतुलनीय क्रोध आला.
हन्यमानं महासैन्यं विलोक्यामर्षमुद्वहन् ।
अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ मुख्ययासुरसेनया ॥ ९.६॥
अर्थ आपल्या विशाल सेनेचा संहार होताना पाहून, अमर्षाने (असह्य क्रोधाने) भरून निशुंभ आपल्या प्रमुख असुरसेनेसह (देवीच्या दिशेने) धावला.
तस्याग्रतस्तथा पृष्ठे पार्श्वयोश्च महासुराः ।
सन्दष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा हन्तुं देवीमुपाययुः ॥ ९.७॥
अर्थ त्याच्या पुढे, मागे तसेच दोन्ही बाजूंना क्रोधित महान असुर ओठ चावत देवीचा वध करण्यासाठी पुढे सरसावले.
आजगाम महावीर्यः शुम्भोऽपि स्वबलैर्वृतः ।
निहन्तुं चण्डिकां कोपात्कृत्वा युद्धं तु मातृभिः ॥ ९.८॥
अर्थ महापराक्रमी शुंभही मातृगणांशी युद्ध करून, क्रोधाने चंडिकेचा वध करण्यासाठी आपल्या सेनांनी वेढलेला येऊन पोहोचला.
ततो युद्धमतीवासीद्देव्या शुम्भनिशुम्भयोः ।
शरवर्षमतीवोग्रं मेघयोरिव वर्षतोः ॥ ९.९॥
अर्थ तेव्हा देवी आणि शुंभ-निशुंभ यांच्यात अत्यंत घोर युद्ध झाले — जसे दोन मेघ वर्षाव करावेत, तशीच अत्यंत उग्र बाणवृष्टी होऊ लागली.
चिच्छेदास्ताञ्छरांस्ताभ्यां चण्डिका स्वशरोत्करैः ।
ताडयामास चाङ्गेषु शस्त्रौघैरसुरेश्वरौ ॥ ९.१०॥
अर्थ चंडिकेने त्या दोघांनी सोडलेले बाण आपल्या बाणसमूहांनी तोडून टाकले आणि शस्त्रांच्या प्रवाहाने त्या दोन्ही असुरेश्वरांच्या अंगांवर प्रहार केला.
निशुम्भो निशितं खड्गं चर्म चादाय सुप्रभम् ।
अताडयन्मूर्ध्नि सिंहं देव्या वाहनमुत्तमम् ॥ ९.११॥
अर्थ निशुंभाने तीक्ष्ण खड्ग आणि चमकणारी ढाल घेऊन देवीच्या उत्तम वाहन सिंहाच्या मस्तकावर प्रहार केला.
ताडिते वाहने देवी क्षुरप्रेणासिमुत्तमम् ।
निशुम्भस्याशु चिच्छेद चर्म चाप्यष्टचन्द्रकम् ॥ ९.१२॥
अर्थ आपल्या वाहनावर प्रहार होताच देवीने क्षुरप्राने (अर्धचंद्राकार बाणाने) निशुंभाचे उत्तम खड्ग तसेच आठ चंद्रांनी चिन्हांकित त्याची ढाल तत्काळ तोडून टाकली.
छिन्ने चर्मणि खड्गे च शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः ।
तामप्यस्य द्विधा चक्रे चक्रेणाभिमुखागताम् ॥ ९.१३॥
अर्थ ढाल आणि खड्ग तुटल्यावर त्या असुराने शक्ती (एक अस्त्र) फेकली; समोर येणाऱ्या त्या शक्तीचेही देवीने आपल्या चक्राने दोन तुकडे केले.
कोपाध्मातो निशुम्भोऽथ शूलं जग्राह दानवः ।
आयातं मुष्टिपातेन देवी तच्चाप्यचूर्णयत् ॥ ९.१४॥
अर्थ तेव्हा क्रोधाने भरलेला दानव निशुंभ शूळ घेऊन (झेपावला); येणाऱ्या त्या शूळाचाही देवीने ठोशाच्या प्रहाराने चुराडा केला.
आविध्याथ गदां सोऽपि चिक्षेप चण्डिकां प्रति ।
सापि देव्या त्रिशूलेन भिन्ना भस्मत्वमागता ॥ ९.१५॥
अर्थ मग त्याने गदा फिरवून चंडिकेवर फेकली; देवीच्या त्रिशूळाने विदीर्ण होऊन ती गदाही भस्म झाली.
ततः परशुहस्तं तमायान्तं दैत्यपुङ्गवम् ।
आहत्य देवी बाणौघैरपातयत भूतले ॥ ९.१६॥
अर्थ यानंतर परशू हातात घेऊन येणाऱ्या त्या दैत्यश्रेष्ठाला देवीने बाणसमूहांनी घायाळ करून भूमीवर पाडले.
तस्मिन्निपतिते भूमौ निशुम्भे भीमविक्रमे ।
भ्रातर्यतीव सङ्क्रुद्धः प्रययौ हन्तुमम्बिकाम् ॥ ९.१७॥
अर्थ भयंकर पराक्रमी निशुंभ भूमीवर पडल्यावर त्याचा भाऊ (शुंभ) अत्यंत क्रुद्ध होऊन अंबिकेचा वध करण्यासाठी पुढे सरसावला.
स रथस्थस्तथात्युच्चैर्गृहीतपरमायुधैः ।
भुजैरष्टाभिरतुलैर्व्याप्याशेषं बभौ नभः ॥ ९.१८॥
अर्थ रथावर स्थित असलेला तो (शुंभ) अत्यंत उंच भासत, आपल्या आठ अतुलनीय भुजांत श्रेष्ठ आयुधे धारण करून, समस्त आकाश व्यापून सुशोभित झाला.
तमायान्तं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् ।
ज्याशब्दं चापि धनुषश्चकारातीव दुःसहम् ॥ ९.१९॥
अर्थ त्याला येताना पाहून देवीने शंख वाजवला आणि आपल्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा अत्यंत असह्य टणत्कार केला.
पूरयामास ककुभो निजघण्टास्वनेन च ।
समस्तदैत्यसैन्यानां तेजोवधविधायिना ॥ ९.२०॥
अर्थ आणि तिने समस्त दैत्यसेनांच्या तेजाचा नाश करणाऱ्या आपल्या घंटेच्या नादाने समस्त दिशा भरून टाकल्या.
ततः सिंहो महानादैस्त्याजितेभमहामदैः ।
पूरयामास गगनं गां तथैव दिशो दश ॥ ९.२१॥
अर्थ तेव्हा सिंहाने अशा महागर्जना केल्या — ज्यांमुळे मदमत्त हत्ती आपला मद सोडून देतात — की आकाश, पृथ्वी तसेच दाही दिशा भरून गेल्या.
ततः काली समुत्पत्य गगनं क्ष्मामताडयत् ।
कराभ्यां तन्निनादेन प्राक्स्वनास्ते तिरोहिताः ॥ ९.२२॥
अर्थ मग काली आकाशात उसळून तिने आपल्या दोन्ही हातांनी पृथ्वीवर आघात केला; तिच्या त्या नादाने आधीचे सर्व शब्द (शंख, घंटा, सिंहनाद) दबून गेले.
अट्टाट्टहासमशिवं शिवदूती चकार ह ।
तैः शब्दैरसुरास्त्रेसुः शुम्भः कोपं परं ययौ ॥ ९.२३॥
अर्थ शिवदूतीने अशुभकारी अट्टहास केला; त्या शब्दांनी असुर भयभीत झाले आणि शुंभाला परम क्रोध आला.
दुरात्मंस्तिष्ठ तिष्ठेति व्याजहाराम्बिका यदा ।
तदा जयेत्यभिहितं देवैराकाशसंस्थितैः ॥ ९.२४॥
अर्थ जेव्हा अंबिकेने ‘रे दुरात्म्या! थांब, थांब’ असे म्हटले, तेव्हा आकाशात स्थित देवांनी ‘जय असो’ म्हणून उद्घोष केला.
शुम्भेनागत्य या शक्तिर्मुक्ता ज्वालातिभीषणा ।
आयान्ती वह्निकूटाभा सा निरस्ता महोल्कया ॥ ९.२५॥
अर्थ शुंभाने येऊन जी अत्यंत भयंकर ज्वाळांची शक्ती सोडली होती, अग्निपुंजासारखी येणारी ती शक्ती देवीने एका महान उल्केने (अग्निमय अस्त्राने) नष्ट केली.
सिंहनादेन शुम्भस्य व्याप्तं लोकत्रयान्तरम् ।
निर्घातनिःस्वनो घोरो जितवानवनीपते ॥ ९.२६॥
अर्थ शुंभाच्या सिंहगर्जनेने तिन्ही लोकांचे अंतराळ व्यापून गेले होते; परंतु हे राजन्! देवीच्या वज्रपातासारख्या घोर नादाने ती (गर्जना) जिंकली.
शुम्भमुक्ताञ्छरान्देवी शुम्भस्तत्प्रहिताञ्छरान् ।
चिच्छेद स्वशरैरुग्रैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.२७॥
अर्थ देवीने शुंभाने सोडलेले बाण आणि शुंभाने देवीने चालवलेले बाण — दोघांनीही आपापल्या उग्र बाणांनी — शेकडो आणि हजारोंच्या संख्येने तोडून टाकले.
ततः सा चण्डिका क्रुद्धा शूलेनाभिजघान तम् ।
स तदाभिहतो भूमौ मूर्च्छितो निपपात ह ॥ ९.२८॥
अर्थ तेव्हा ती चंडिका क्रुद्ध होऊन तिने शूळाने त्याच्यावर प्रहार केला; त्या प्रहाराने घायाळ होऊन तो मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला.
ततो निशुम्भः सम्प्राप्य चेतनामात्तकार्मुकः ।
आजघान शरैर्देवीं कालीं केसरिणं तथा ॥ ९.२९॥
अर्थ यानंतर निशुंभाने शुद्धीवर येऊन धनुष्य उचलले आणि बाणांनी देवी, काली तसेच सिंह यांना घायाळ केले.
पुनश्च कृत्वा बाहूनामयुतं दनुजेश्वरः ।
चक्रायुधेन दितिजश्छादयामास चण्डिकाम् ॥ ९.३०॥
अर्थ आणि त्या दनुजेश्वराने, दितिपुत्राने पुन्हा दहा हजार भुजा निर्माण करून चक्रायुधांनी चंडिकेला झाकून टाकले.
ततो भगवती क्रुद्धा दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।
चिच्छेद तानि चक्राणि स्वशरैः सायकांश्च तान् ॥ ९.३१॥
अर्थ तेव्हा दुर्गती आणि पीडेचा नाश करणारी भगवती दुर्गा क्रुद्ध होऊन तिने आपल्या बाणांनी ती चक्रे तसेच बाण तोडून टाकले.
ततो निशुम्भो वेगेन गदामादाय चण्डिकाम् ।
अभ्यधावत वै हन्तुं दैत्यसेनासमावृतः ॥ ९.३२॥
अर्थ त्यानंतर निशुंभ वेगाने गदा घेऊन, दैत्यसेनेने वेढलेला, चंडिकेचा वध करण्यासाठी धावला.
तस्यापतत एवाशु गदां चिच्छेद चण्डिका ।
खड्गेन शितधारेण स च शूलं समाददे ॥ ९.३३॥
अर्थ तो झेपावताच चंडिकेने आपल्या तीक्ष्णधार खड्गाने त्याची गदा तत्काळ तोडून टाकली; तेव्हा त्याने शूळ उचलला.
शूलहस्तं समायान्तं निशुम्भममरार्दनम् ।
हृदि विव्याध शूलेन वेगाविद्धेन चण्डिका ॥ ९.३४॥
अर्थ हातात शूळ घेऊन येणाऱ्या देवशत्रू निशुंभाला चंडिकेने वेगाने चालवलेल्या शूळाने हृदयात भोसकले.
भिन्नस्य तस्य शूलेन हृदयान्निःसृतोऽपरः ।
महाबलो महावीर्यस्तिष्ठेति पुरुषो वदन् ॥ ९.३५॥
अर्थ शूळाने भोसकलेल्या त्याच्या हृदयातून दुसरा एक महाबली आणि महापराक्रमी पुरुष ‘थांब!’ असे म्हणत बाहेर पडला.
तस्य निष्क्रामतो देवी प्रहस्य स्वनवत्ततः ।
शिरश्चिच्छेद खड्गेन ततोऽसावपतद्भुवि ॥ ९.३६॥
अर्थ तो बाहेर पडत असतानाच देवीने अट्टहास करून आपल्या खड्गाने त्याचे शिर छाटून टाकले; तेव्हा तो भूमीवर कोसळला.
ततः सिंहश्चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् ।
असुरांस्तांस्तथा काली शिवदूती तथापरान् ॥ ९.३७॥
अर्थ त्यानंतर सिंहाने ज्यांच्या माना आपल्या सुळ्यांनी चिरडल्या होत्या, अशा त्या असुरांना उग्रपणे खाऊन टाकले; आणि तसेच कालीने व शिवदूतीने इतर असुरांचे भक्षण केले.
कौमारीशक्तिनिर्भिन्नाः केचिन्नेशुर्महासुराः ।
ब्रह्माणीमन्त्रपूतेन तोयेनान्ये निराकृताः ॥ ९.३८॥
अर्थ काही महान असुर कौमारीच्या शक्तीने विदीर्ण होऊन नष्ट झाले; इतर ब्रह्माणीच्या मंत्राने पवित्र केलेल्या जलाने दूर (नष्ट) केले गेले.
माहेश्वरीत्रिशूलेन भिन्नाः पेतुस्तथापरे ।
वाराहीतुण्डघातेन केचिच्चूर्णीकृता भुवि ॥ ९.३९॥
अर्थ आणि काही दुसरे माहेश्वरीच्या त्रिशूळाने विदीर्ण होऊन कोसळले; काही वाराहीच्या थोबाडाच्या (तुंडाच्या) प्रहाराने पृथ्वीवर चूर केले गेले.
खण्डं खण्डं च चक्रेण वैष्णव्या दानवाः कृताः ।
वज्रेण चैन्द्रीहस्ताग्रविमुक्तेन तथापरे ॥ ९.४०॥
अर्थ वैष्णवीच्या चक्राने दानव खंडखंड केले गेले; आणि तसेच काही इतर ऐंद्रीच्या करकमलातून सोडलेल्या वज्राने (मारले गेले).
केचिद्विनेशुरसुराः केचिन्नष्टा महाहवात् ।
भक्षिताश्चापरे कालीशिवदूतीमृगाधिपैः ॥ ॐ ॥ ९.४१॥
अर्थ काही असुर नष्ट झाले, काही महायुद्धातून पळून लुप्त झाले, आणि काही इतरांना काली, शिवदूती तसेच सिंहाने (मृगराजाने) खाऊन टाकले. (ॐ)
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
निशुम्भवधो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥
अर्थ अशा प्रकारे श्रीमार्कंडेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत देवीमाहात्म्यातील ‘निशुंभवध’ नावाचा नववा अध्याय पूर्ण झाला.
उवाच २, श्लोकाः ३९, एवम् ४१, एवमादितः ॥ ५४३॥
अर्थ या अध्यायातील मंत्रांची गणना — उवाच २, श्लोक ३९; एकूण ४१ मंत्र, आरंभापासून आतापर्यंत ५४३.
