ॐ प्रथमचरित्रस्य । ब्रह्मा ऋषिः ।
महाकाली देवता । गायत्री छन्दः । नन्दा शक्तिः ।
रक्तदन्तिका बीजम् । अग्निस्तत्त्वम् ।
ऋग्वेदः स्वरूपम् । श्रीमहाकालीप्रीत्यर्थे
प्रथमचरित्रजपे विनियोगः ।
अर्थ विनियोग — ॐ. प्रथमचरित्राचे ऋषी ब्रह्मा आहेत, देवता महाकाली आहे, छंद गायत्री आहे, शक्ती नंदा आहे, बीज रक्तदंतिका आहे, तत्त्व अग्नी आहे आणि स्वरूप ऋग्वेद आहे. श्रीमहाकालीच्या प्रसन्नतेसाठी प्रथमचरित्राच्या जपात याचा विनियोग केला जातो.
ॐ खड्गं चक्रगदेषुचापपरिघाञ्छूलं भुशुण्डीं शिरः
शङ्खं सन्दधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वाङ्गभूषावृताम् ।
नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां
यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम् ॥
अर्थ ध्यान — मी त्या महाकालीची उपासना करतो, जी आपल्या हातांत खड्ग, चक्र, गदा, बाण, धनुष्य, परिघ, शूळ, भुशुंडी, (छाटलेले) मस्तक आणि शंख धारण करते; जी तीन नेत्रांची असून समस्त अंगांवर आभूषणांनी विभूषित आहे; जिची कांती नीलमण्यासारखी आहे आणि जिला दहा मुखे व दहा चरण आहेत; आणि जिची स्तुती कमळापासून उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मदेवाने, विष्णू निद्रिस्त असताना, मधू आणि कैटभ यांचा वध करवण्यासाठी केली होती.
ॐ नमश्चण्डिकायै ॥
अर्थ ॐ, चंडिका देवीला नमस्कार असो.
ॐ ऐं मार्कण्डेय उवाच ॥ १.१॥
अर्थ ॐ ऐं। मार्कंडेय म्हणाले —
सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः ।
निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम ॥ १.२॥
अर्थ सूर्याचा पुत्र सावर्णी, जो आठवा मनू म्हटला जातो, त्याच्या उत्पत्तीचा (मनुपद प्राप्तीचा) वृत्तान्त मी विस्ताराने सांगतो, तो ऐक.
महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः ।
स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः ॥ १.३॥
अर्थ महामायेच्या प्रभावाने सूर्याचा तो महाभाग पुत्र सावर्णी कशा प्रकारे मन्वंतराचा अधिपती (मनू) झाला — हे ऐक.
स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः ।
सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमण्डले ॥ १.४॥
अर्थ पूर्वकाळी, स्वारोचिष मन्वंतरात, चैत्र वंशात जन्मलेला सुरथ नावाचा एक राजा समस्त पृथ्वीमंडलावर (राज्य करत) होता.
तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ।
बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तदा ॥ १.५॥
अर्थ तो आपल्या प्रजेचे, आपल्या औरस पुत्रांप्रमाणे, उत्तम रीतीने रक्षण करत असताना कोलाविध्वंसी नावाचे शत्रुराजे (त्याच्याविरुद्ध) उभे ठाकले.
तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः ।
न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः ॥ १.६॥
अर्थ अत्यंत बलशाली दंड (सेना) असलेल्या त्या राजाचे त्यांच्याशी युद्ध झाले; आणि जरी ते संख्येने कमी होते, तरीही त्या कोलाविध्वंसींनी युद्धात त्याचा पराभव केला.
ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् ।
आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः ॥ १.७॥
अर्थ तेव्हा तो आपल्या नगरात परतला आणि केवळ आपल्याच देशाचा अधिपती राहिला. ते महाभाग राजे त्या वेळी त्या बलवान शत्रूंनी आक्रांत (पीडित) झाले होते.
अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः ।
कोशो बलं चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः ॥ १.८॥
अर्थ नंतर त्या दुर्बल झालेल्या राजाचे बलवान, दुष्ट आणि दुरात्मा मंत्री त्याच्याच नगरात त्याचा कोश आणि सेनाही हिरावून घेते झाले.
ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भूपतिः ।
एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम् ॥ १.९॥
अर्थ तेव्हा ज्याचा राज्याधिकार हिरावला गेला होता, तो राजा शिकारीच्या निमित्ताने एकटाच घोड्यावर स्वार होऊन घनदाट वनात निघून गेला.
स तत्राश्रममद्राक्षीद्द्विजवर्यस्य मेधसः ।
प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिशिष्योपशोभितम् ॥ १.१०॥
अर्थ तेथे त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मण मेधा यांचा आश्रम पाहिला, जो शांत झालेल्या हिंस्र पशूंनी भरलेला आणि मुनींच्या शिष्यांनी सुशोभित होता.
तस्थौ कञ्चित्स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः ।
इतश्चेतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे ॥ १.११॥
अर्थ तो काही काळ तेथे राहिला आणि त्या मुनींकडून सत्कार पावून त्या श्रेष्ठ मुनींच्या आश्रमात इकडे-तिकडे फिरत राहिला.
सोऽचिन्तयत्तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः ।
मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् ॥ १.१२॥
अर्थ तेव्हा ममतेने ओढल्या गेलेल्या मनाचा तो राजा तेथे विचार करू लागला — ‘ते नगर, जे पूर्वी माझ्या पूर्वजांनी सांभाळले आणि जे आता माझ्यापासून दुरावले आहे,
मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा ।
न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः ॥ १.१३॥
अर्थ माझ्या त्या दुराचारी सेवकांकडून धर्मपूर्वक पाळले जात आहे की नाही? माझा तो प्रधान, शूरवीर, सदा मदमत्त हत्ती (कोणत्या अवस्थेत आहे) हे मला ठाऊक नाही.
मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते ।
ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः ॥ १.१४॥
अर्थ जो माझ्या शत्रूंच्या ताब्यात गेला आहे — त्याला आता कोणते भोग (सुख) मिळतील? आणि जे लोक सदा माझी कृपा, धन आणि भोजन यांमुळे माझे अनुगत राहत होते,
अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम् ।
असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् ॥ १.१५॥
अर्थ ते निश्चितच आज दुसऱ्या राजांची सेवा (अनुवृत्ती) करत असतील. आणि अनुचित रीतीने खर्च करणाऱ्या त्या (मंत्र्यांकडून) निरंतर खर्च होत राहिल्याने,
सञ्चितः सोऽतिदुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति ।
एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः ॥ १.१६॥
अर्थ मोठ्या कष्टाने साठवलेला तो कोश क्षीण होईल.’ — हे आणि असेच बरेच काही राजा निरंतर विचार करत राहिला.
तत्र विप्राश्रमाभ्याशे वैश्यमेकं ददर्श सः ।
स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो हेतुश्चागमनेऽत्र कः ॥ १.१७॥
अर्थ तेथे ब्राह्मणाच्या आश्रमाजवळ त्याने एका वैश्याला पाहिले. राजाने त्याला विचारले — ‘आपण कोण आहात? आणि येथे आपल्या येण्याचे काय कारण आहे?
सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् ॥ १.१८॥
अर्थ आपण शोकग्रस्तसे आणि उदास मनाचे का दिसता?’ — राजाचे हे प्रेमपूर्वक बोललेले शब्द ऐकून,
प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम् ॥ १.१९॥
अर्थ त्या वैश्याने विनयपूर्वक झुकून राजाला उत्तर दिले.
समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले ॥ १.२१॥
अर्थ ‘मी समाधी नावाचा वैश्य आहे, धनिकांच्या कुळात जन्मलो आहे.
पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः ।
विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् ॥ १.२२॥
अर्थ धनाच्या लोभाने दुष्ट झालेल्या माझ्याच पुत्रांनी आणि पत्नीने मला हाकलून दिले आहे; माझे धन हिरावून पुत्रांनी मला धन आणि पत्नीविना केले.
वनमभ्यागतो दुःखी निरस्तश्चाप्तबन्धुभिः ।
सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् ॥ १.२३॥
अर्थ दुःखी होऊन मी वनात निघून आलो आहे, माझ्या विश्वासू बांधवांकडूनही हाकलला जाऊन. अशा प्रकारे आलेल्या मला माझ्या पुत्रांच्या कुशल-अकुशलाची बातमी ठाऊक नाही.
प्रवृत्तिं स्वजनानां च दाराणां चात्र संस्थितः ।
किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् ॥ १.२४॥
अर्थ येथे राहत असताना मला माझ्या स्वजनांची आणि पत्नीचीही खबर नाही. या वेळी त्यांच्या घरी कुशल आहे की अकुशल?
कथं ते किं नु सद्वृत्ता दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः ॥ १.२५॥
अर्थ ते कसे आहेत? माझे पुत्र सदाचारी आहेत की दुराचारी?’
यैर्निरस्तो भवाँल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः ॥ १.२७॥
अर्थ ‘ज्या धनलोभी पुत्रांनी, पत्नी आदींनी तुम्हाला धनासाठी हाकलून दिले,
तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम् ॥ १.२८॥
अर्थ त्यांच्यावर तुमचे मन अजूनही स्नेहाने का बांधलेले आहे?’
एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः ॥ १.३०॥
अर्थ ‘तुम्ही माझ्याविषयी जे म्हणालात, ते अगदी तसेच आहे (जसे आहे).
किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः ।
यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः ॥ १.३१॥
अर्थ पण मी काय करू? माझे मन कठोरता स्वीकारत नाही. ज्या धनलोभींनी पित्याचा स्नेह सोडून मला हाकलून दिले,
पतिस्वजनहार्दं च हार्दितेष्वेव मे मनः ।
किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते ॥ १.३२॥
अर्थ आणि ज्यांनी पती व स्वजन यांच्याविषयीचा स्नेहही सोडून दिला, त्यांच्याविषयीच माझे मन स्नेहाने भरलेले राहते. हे महाबुद्धिमान! हे काय आहे — हे मी जाणत असूनही समजू शकत नाही.
यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु ।
तेषां कृते मे निःश्वासो दौर्मनस्यं च जायते ॥ १.३३॥
अर्थ या गुणहीन बांधवांविषयीही ज्यांच्याकडे माझे चित्त प्रेमाने झुकते, त्यांच्याचसाठी मला दीर्घ उसासे आणि मनाची उदासीनता (दौर्मनस्य) येते.
करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम् ॥ १.३४॥
अर्थ मी काय करू, जेव्हा माझे मन त्या प्रेमरहित (माझ्याविषयी अप्रीती बाळगणाऱ्या) लोकांविषयीही कठोर होत नाही?’
ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ ॥ १.३६॥
अर्थ हे विप्रा! तेव्हा ते दोघे एकत्र त्या मुनींपाशी उपस्थित झाले.
समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः ।
कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् ॥ १.३७॥
अर्थ तो समाधी नावाचा वैश्य आणि तो श्रेष्ठ राजा — दोघांनीही त्या मुनींशी यथोचित आणि योग्यतेनुसार अभिवादन-संवाद करून,
उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ ॥ १.३८॥
अर्थ बसून, वैश्य आणि राजा दोघांनी काही गोष्टी बोलल्या.
भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छाम्येकं वदस्व तत् ॥ १.४०॥
अर्थ ‘हे भगवन्! मला तुम्हाला एक गोष्ट विचारायची आहे, कृपया ती सांगा.
दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना ।
ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि ॥ १.४१॥
अर्थ जे माझ्या मनाला दुःख देते — माझ्या स्वतःच्या चित्ताच्या अधीन न राहता (जे उत्पन्न होते) — राज्य गेल्यावरही राज्याच्या समस्त अंगांविषयी माझी जी ममता टिकून आहे,
जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम ।
अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः ॥ १.४२॥
अर्थ हे मुनिश्रेष्ठ! जाणत असूनही अज्ञान्यासारखी (ही ममता माझ्यात का आहे) — हे काय आहे? आणि हे (वैश्य) सुद्धा, ज्यांना स्वतःच्या पुत्रांनी फसवले तसेच पत्नी व सेवकांनी त्यागले,
स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दी तथाप्यति ।
एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुःखितौ ॥ १.४३॥
अर्थ आणि ज्यांना स्वजनांनीही सोडले — तरीही ते त्यांच्याविषयीच अत्यंत स्नेहयुक्त आहेत. अशा प्रकारे हे आणि मी — आम्ही दोघेही अत्यंत दुःखी आहोत;
दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ ।
तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि ॥ १.४४॥
अर्थ विषयातील दोष दिसूनही आमची मने ममतेने ओढली जात आहेत. हे महाभाग! हे काय आहे की आम्ही ज्ञानी (विवेकी) असूनही मोहात पडलो आहोत?
ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता ॥ १.४५॥
अर्थ विवेकाने आंधळ्या झालेल्या मला आणि याला — आम्हा दोघांना ही मूढता (का) घेरून आहे?’
ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे ॥ १.४७॥
अर्थ ‘प्रत्येक प्राण्याला विषयांच्या क्षेत्रात (आपापल्या) विषयाचे ज्ञान असते.
विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक्पृथक् ।
दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे ॥ १.४८॥
अर्थ हे महाभाग! आणि विषयही याच प्रकारे (प्रत्येक प्राण्याला) भिन्नभिन्न रूपांत प्राप्त होतो. काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात आणि काही इतर रात्री आंधळे;
केचिद्दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः ।
ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किं तु ते न हि केवलम् ॥ १.४९॥
अर्थ काही प्राणी दिवस आणि रात्र दोन्ही वेळी समान दृष्टीचे असतात. मनुष्य ज्ञानवान आहेत — हे सत्य आहे; परंतु केवळ तेच (ज्ञानी) नाहीत,
यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः ।
ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगपक्षिणाम् ॥ १.५०॥
अर्थ कारण पशू, पक्षी, मृग आदी सर्वच (आपापल्या विषयाचे) ज्ञानी आहेत. आणि जे ज्ञान मनुष्यांना (आहार आदींचे) आहे, तेच त्या पशुपक्ष्यांनाही आहे.
मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः ।
ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु ॥ १.५१॥
अर्थ मनुष्यांना जे (ज्ञान) आहे आणि त्यांना जे आहे, ते तसेच इतर गोष्टीही दोघांत समान आहेत. ज्ञान असूनही या पक्ष्यांकडे पाहा, जे आपल्या पिल्लांच्या चोचीत
कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा ।
मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति ॥ १.५२॥
अर्थ (दाणे भरवण्यात तत्पर आहेत;) मोहामुळे, स्वतः भुकेने पीडित असूनही ते दाणे भरवण्यात गुंतलेले असतात. हे नरश्रेष्ठ! मनुष्यसुद्धा आपल्या पुत्रांविषयी अभिलाषा (आशा) बाळगून,
लोभात् प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि ।
तथापि ममतावर्त्ते मोहगर्ते निपातिताः ॥ १.५३॥
अर्थ लोभामुळे, प्रत्युपकाराच्या (बदल्यात लाभाच्या) आशेने (त्यांचे पालन करतात) — तू यांना पाहत नाहीस काय? तरीही हे सर्व ममतेच्या भोवऱ्यात आणि मोहाच्या खड्ड्यात ढकलले गेले आहेत —
महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा ।
तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः ॥ १.५४॥
अर्थ संसाराची स्थिती करणाऱ्या महामायेच्या प्रभावाने. म्हणून यात कोणतेही आश्चर्य मानू नये. ती (महामाया) जगत्पतीची (विष्णूची) योगनिद्रा आहे.
महामाया हरेश्चैषा तया सम्मोह्यते जगत् ।
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ॥ १.५५॥
अर्थ ही हरीची (विष्णूची) महामाया आहे; हिच्याकडूनच हे जगत मोहित केले जाते. तीच भगवती देवी ज्ञानियांचेही चित्त
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ।
तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ १.५६॥
अर्थ बळजबरीने ओढून मोहात टाकते. तिच्याकडूनच हे संपूर्ण चराचर जगत रचले (प्रकट केले) जाते.
सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये ।
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी ॥ १.५७॥
अर्थ तीच देवी प्रसन्न झाल्यावर मनुष्यांच्या मुक्तीसाठी वरदायिनी होते. तीच मुक्तीची कारणभूत सनातन परा विद्या आहे,
संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी ॥ १.५८॥
अर्थ आणि तीच संसारबंधनाचे कारणही आहे; तीच समस्त ईश्वरांचीही ईश्वरी (परमेश्वरी) आहे.’
भगवन् का हि सा देवी महामायेति यां भवान् ॥ १.६०॥
अर्थ ‘हे भगवन्! जिला तुम्ही महामाया म्हणता, ती देवी वास्तविक कोण आहे?
ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज ।
यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा ॥ १.६१॥
अर्थ हे द्विजा! ती कशा प्रकारे उत्पन्न झाली आणि तिचे कार्य काय आहे? त्या देवीचा प्रभाव कसा आहे, तिचे स्वरूप कसे आहे, आणि ती कशापासून प्रकट झाली?
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥ १.६२॥
अर्थ हे ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! ते सर्व मला तुमच्याकडून ऐकायचे आहे.’
नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् ॥ १.६४॥
अर्थ ‘ती देवी तर नित्याच आहे, जगत हेच तिचे स्वरूप आहे; तिच्याकडूनच हे सर्व (विश्व) व्यापले आहे.
तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रूयतां मम ।
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा ॥ १.६५॥
अर्थ तरीही तिच्या उत्पत्तीचे (प्रकट होण्याचे) अनेक प्रकार माझ्याकडून ऐक. देवांच्या कार्याच्या सिद्धीसाठी जेव्हा ती प्रकट होते,
उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते ।
योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते ॥ १.६६॥
अर्थ तेव्हा जरी ती नित्या असली, तरीही लोकांत ‘उत्पन्न झाली’ — असे म्हटले जाते. जेव्हा सारे जगत एकार्णव (एकच समुद्र) रूप झाले, तेव्हा विष्णूने योगनिद्रा (धारण केली) —
आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः ।
तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ ॥ १.६७॥
अर्थ कल्पाच्या अंती भगवान प्रभू (विष्णू) शेषनागाला अंथरून (त्यावर शयन करत) योगनिद्रेत लीन झाले. त्याच वेळी मधू आणि कैटभ नावाचे दोन घोर व विख्यात असुर,
विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ ।
स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ १.६८॥
अर्थ जे विष्णूच्या कानांतील मळापासून उत्पन्न झाले होते, ब्रह्मदेवाला मारण्यास उद्युक्त झाले. विष्णूच्या नाभिकमळावर स्थित प्रजापती ब्रह्मा,
दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम् ।
तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः ॥ १.६९॥
अर्थ त्या दोन उग्र असुरांना तसेच निद्रिस्त जनार्दनाला (विष्णूला) पाहून, एकाग्र हृदयाने स्थित होऊन, त्या योगनिद्रेची स्तुती करू लागले —
विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम् ।
विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम् ॥ १.७०॥
अर्थ हरीला (विष्णूला) जागवण्यासाठी (त्या देवीची स्तुती केली), जिने हरीच्या नेत्रांत आपला निवास केला आहे, जी विश्वेश्वरी, जगद्धात्री तसेच (जगताची) स्थिती व संहार करणारी आहे;
निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः ॥ १.७१॥
अर्थ त्या प्रभूंनी (ब्रह्मदेवांनी) विष्णूच्या त्या अतुलनीय तेजस्विनी भगवती निद्रेची (स्तुती केली).
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका ॥ १.७३॥
अर्थ ‘तूच स्वाहा आहेस, तूच स्वधा आहेस, तूच वषट्कार आहेस, आणि स्वर (उच्चारण) रूपही तूच आहेस.
सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता ।
अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः ॥ १.७४॥
अर्थ हे नित्य अक्षरा (प्रणवा)! तू सुधा आहेस; तीन मात्रांच्या रूपात त्रिधा स्थित आहेस, आणि नित्य अर्धमात्रा रूपातही स्थित आहेस, जिचा विशेष रूपाने उच्चार करता येत नाही.
त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा ।
त्वयैतद्धार्यते विश्वं त्वयैतत् सृज्यते जगत् ॥ १.७५॥
अर्थ तूच संध्या आणि सावित्री आहेस; हे देवी! तूच परा जननी आहेस. तुझ्याकडूनच हे विश्व धारण केले जाते, तुझ्याकडूनच हे जगत रचले जाते.
त्वयैतत् पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा ।
विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने ॥ १.७६॥
अर्थ हे देवी! तुझ्याकडूनच याचे पालन होते, आणि तूच अंती सदा याचे भक्षण करतेस. सृष्टीच्या वेळी तू सृष्टिरूपा आहेस, पालनात स्थितिरूपा आहेस,
तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये ।
महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः ॥ १.७७॥
अर्थ आणि त्याचप्रमाणे अंती या जगताची संहाररूपा आहेस — हे जगन्मयी! तू महाविद्या, महामाया, महामेधा, महास्मृती,
महामोहा च भवती महादेवी महासुरी ।
प्रकृतिस्त्वं च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी ॥ १.७८॥
अर्थ आणि महामोहा आहेस; तू महादेवी आणि महासुरी (असुरांमध्येही व्यापलेली प्रचंड शक्ती) आहेस. तूच सर्वांची प्रकृती आहेस, जी तिन्ही गुणांना (सत्त्व, रज, तम) प्रकट करणारी आहेस.
कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा ।
त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा ॥ १.७९॥
अर्थ तू कालरात्री, महारात्री तसेच भयंकर मोहरात्री आहेस. तूच श्री आहेस, तूच ईश्वरी आहेस, तूच ह्री आहेस, तूच बोधस्वरूपा बुद्धी आहेस.
लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च ।
खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा ॥ १.८०॥
अर्थ तूच लज्जा, पुष्टी तसेच तुष्टी आहेस; तूच शांती आणि क्षमा (क्षांती) आहेस. तू खड्ग, शूळ धारण करणारी, घोररूपा, गदा तसेच चक्र धारण करणारी आहेस;
शङ्खिनी चापिनी बाणभुशुण्डीपरिघायुधा ।
सौम्या सौम्यतराशेषसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी ॥ १.८१॥
अर्थ तू शंख, धनुष्य धारण करणारी तसेच बाण, भुशुंडी आणि परिघ यांना अस्त्र म्हणून धारण करणारी आहेस. तू सौम्या आहेस, सौम्याहूनही अधिक सौम्या आहेस, आणि समस्त सुंदर वस्तूंहूनही अधिक सुंदर आहेस.
परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी ।
यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके ॥ १.८२॥
अर्थ तूच पर आणि अपर या सर्वांची परमा परमेश्वरी आहेस. हे सर्वात्मिके! जे काही, कोठेही सत् अथवा असत् वस्तू आहे,
तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे तदा ।
यया त्वया जगत्स्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् ॥ १.८३॥
अर्थ त्या सर्वांची जी शक्ती आहे, ती तूच आहेस; मग तुझी स्तुती कशी केली जाऊ शकेल? जेव्हा तुझ्याकडूनच जगताचा स्रष्टा, जगताचा पालक आणि जगताचा संहारक —
सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ।
विष्णुः शरीरग्रहणमहमीशान एव च ॥ १.८४॥
अर्थ तो (विष्णू) सुद्धा निद्रेच्या अधीन केला गेला — तर मग येथे कोणता ईश्वर तुझी स्तुती करू शकेल? विष्णू, मी (ब्रह्मा) आणि ईशान (शिव) — (आम्हा सर्वांचे) शरीरधारण
कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् ।
सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता ॥ १.८५॥
अर्थ तुझ्याकडूनच घडवले गेले आहे; म्हणून तुझी स्तुती करण्यास कोण समर्थ असेल? हे देवी! अशा प्रकारे आपल्या उदार प्रभावांनी (महिम्यांनी) स्तवली गेलेली तू,
मोहयैतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ ।
प्रबोधं च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु ॥ १.८६॥
अर्थ या दुर्जय असुरांना — मधू आणि कैटभ यांना — मोहित कर, आणि जगत्स्वामी अच्युताला (विष्णूला) शीघ्र जागृत कर;
बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ ॥ १.८७॥
अर्थ आणि यांना (विष्णूला) जागव, जेणेकरून ते या दोन महान असुरांचा वध करू शकतील.’
एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ॥ १.८९॥
अर्थ अशा प्रकारे जेव्हा ब्रह्मदेवांनी (वेधाने) तेथे त्या तामसी देवीची (योगनिद्रेची) स्तुती केली,
विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ ।
नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः ॥ १.९०॥
अर्थ तेव्हा विष्णूला जागवण्यासाठी आणि मधू-कैटभाचा वध करवण्यासाठी, ती देवी विष्णूच्या नेत्र, मुख, नासिका, भुजा, हृदय आणि वक्षःस्थळातून
निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।
उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः ॥ १.९१॥
अर्थ बाहेर पडून अव्यक्तजन्मा ब्रह्मदेवासमोर उभी राहिली. तेव्हा तिच्यापासून मुक्त झालेले जगन्नाथ जनार्दन (विष्णू) उठून उभे राहिले,
एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ ।
मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ ॥ १.९२॥
अर्थ एकार्णवात शेषनागाच्या शय्येवरून (जागे झाले). तेव्हा त्यांनी अत्यंत पराक्रमी आणि बलशाली, दुरात्मा अशा त्या मधू-कैटभाला पाहिले,
क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ ।
समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः ॥ १.९३॥
अर्थ ज्यांचे नेत्र क्रोधाने लाल झाले होते आणि जे ब्रह्मदेवाला खाऊन टाकण्याचा उद्योग करत होते. तेव्हा भगवान हरी (विष्णू) उठून त्या दोघांशी युद्ध करू लागले.
पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः ।
तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ ॥ १.९४॥
अर्थ ते विभू (विष्णू) पाच हजार वर्षे केवळ आपल्या भुजांनीच युद्ध करत राहिले. अत्यंत बलाच्या मदाने उन्मत्त तसेच महामायेने मोहित झालेले ते दोघे (असुर) सुद्धा
उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम् ॥ १.९५॥
अर्थ केशवाला (विष्णूला) म्हणाले — ‘आमच्याकडून वर माग.’
भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि ॥ १.९७॥
अर्थ ‘जर तुम्ही दोघे आज माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर तुम्ही दोघेही माझ्या हातून वध्य व्हा (माझ्याकडून मारले जा).
किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम ॥ १.९८॥
अर्थ येथे दुसऱ्या कोणत्या वराचे काय (प्रयोजन)? मी एवढेच मागितले आहे.’
वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् ॥ १.१००॥
अर्थ अशा प्रकारे फसवले गेल्यावर, तेव्हा त्या दोघांनी सारे जगत जलमय पाहून,
विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः ।
आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता ॥ १.१०१॥
अर्थ भगवान कमलनयनाला (विष्णूला) म्हटले — ‘जेथे पृथ्वी जलाने आप्लावित (बुडालेली) नसेल, तेथे आमचा दोघांचा वध कर.’
तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्खचक्रगदाभृता ।
कृत्वा चक्रेण वै छिन्ने जघने शिरसी तयोः ॥ १.१०३॥
अर्थ ‘असेच होवो’ — असे म्हणून शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या भगवंतांनी त्या दोघांना आपल्या मांडीवर (जघनावर) ठेवून, चक्राने त्या दोघांची मस्तके छाटून टाकली.
एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् ।
प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते ॥ ऐं ॐ ॥ १.१०४॥
अर्थ अशा प्रकारे ही देवी प्रकट झाली, जिची स्वतः ब्रह्मदेवाने स्तुती केली. आता मी या देवीचा महिमा (प्रभाव) पुन्हा (पुढे) सांगतो, तो ऐक. (ऐं ॐ — प्रथम चरित्राची सांगता करणारे बीज आणि प्रणव.)
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
मधुकैटभवधो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
अर्थ अशा प्रकारे श्रीमार्कंडेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत देवीमाहात्म्यातील ‘मधुकैटभवध’ नावाचा पहिला अध्याय पूर्ण झाला.
उवाच १४, अर्धश्लोकाः २४, श्लोकाः ६६, एवमादितः ॥ १०४॥
अर्थ या अध्यायातील मंत्रांची गणना — उवाच १४, अर्धश्लोक २४, श्लोक ६६; एकूण १०४ मंत्र, आरंभापासून आतापर्यंत १०४.
