ॐ अस्य श्री उत्तरचरित्रस्य रुद्र ऋषिः ।
महासरस्वती देवता ।
अनुष्टुप् छन्दः । भीमा शक्तिः । भ्रामरी बीजम् ।
सूर्यस्तत्त्वम् ।
सामवेदः स्वरूपम् । महासरस्वतीप्रीत्यर्थे
उत्तरचरित्रपाठे विनियोगः ।
अर्थ ॐ. विनियोग — या श्री उत्तरचरित्राच्या पाठाचा विनियोग सांगितला आहे. याचे ऋषी रुद्र आहेत, देवता महासरस्वती आहे, छंद अनुष्टुप् आहे, शक्ती भीमा आहे, बीज भ्रामरी आहे, तत्त्व सूर्य आहे आणि स्वरूप सामवेद आहे. महासरस्वतीच्या प्रसन्नतेसाठी उत्तरचरित्राच्या पाठात याचा विनियोग केला जातो.
ॐ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः सायकं
हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् ।
गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा-
पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम् ॥
अर्थ ध्यान — जी आपल्या कमळासारख्या हातांत घंटा, शूळ, नांगर, शंख, मुसळ, चक्र, धनुष्य आणि बाण धारण करते, जिची कांती मेघांच्या अंती चमकणाऱ्या शीतल चंद्रासारखी आहे, जी गौरीच्या शरीरातून प्रकट झाली आहे, जी तिन्ही लोकांची आधारभूता आहे आणि शुंभ आदी दैत्यांचा नाश करणारी आहे — त्या महासरस्वतीचे मी येथे भजन-ध्यान करतो.
ॐ क्लीं ऋषिरुवाच ॥ ५.१॥
अर्थ ॐ क्लीं — या बीजमंत्रासह ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात् ॥ ५.२॥
अर्थ प्राचीन काळी शुंभ आणि निशुंभ नावाच्या दोन असुरांनी आपल्या मद व बलाच्या जोरावर इंद्राकडून (शचीपतीकडून) तिन्ही लोकांचे राज्य तसेच यज्ञातील भाग हिरावून घेतले.
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम् ।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च ॥ ५.३॥
अर्थ त्या दोघांनीच सूर्याचा अधिकार, तसाच चंद्राचा, कुबेराचा, यमाचा आणि वरुणाचा अधिकारही आपल्या हाती घेतला.
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च ।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥ ५.४॥
अर्थ त्याच दोघांनी वायूची संपत्ती (शक्ती) आणि अग्नीचे कार्यही आपल्या अधीन केले. यामुळे देव आपल्या राज्यापासून भ्रष्ट, पराजित आणि बहिष्कृत झाले.
हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः ।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम् ॥ ५.५॥
अर्थ आपल्या अधिकारापासून वंचित आणि त्या दोन महान असुरांकडून सर्वथा तिरस्कृत झालेले देव त्या अपराजिता देवीचे उत्तम रीतीने स्मरण करू लागले.
तयास्माकं वरो दत्तो यथापत्सु स्मृताखिलाः ।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापदः ॥ ५.६॥
अर्थ (त्यांना स्मरण झाले की) देवीने आम्हाला हे वरदान दिले होते — जेव्हा जेव्हा तुम्ही विपत्तीत माझे स्मरण कराल, त्याच क्षणी मी तुमच्या घोर विपत्तींचा नाश करीन.
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः ॥ ५.७॥
अर्थ असा निश्चय करून देव पर्वतराज हिमालयावर गेले आणि तेथे जाऊन त्यांनी विष्णुमायास्वरूपा देवीची उत्तम रीतीने स्तुती केली.
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ ५.९॥
अर्थ देवीला नमस्कार असो, महादेवीला नमस्कार असो, शिवेला (कल्याणस्वरूपेला) सदा नमस्कार असो. प्रकृती आणि भद्रा (कल्याणी) यांना नमस्कार असो; आम्ही संयमपूर्वक तिला प्रणाम करतो.
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः ॥ ५.१०॥
अर्थ रौद्रा आणि नित्या यांना नमस्कार, गौरी आणि धात्री (धारण करणारी) यांना वारंवार नमस्कार. ज्योत्स्ना (चंद्रिका) रूपिणी, चंद्ररूपिणी तसेच सुखस्वरूपा देवीला सदा नमस्कार असो.
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः ।
नैरृत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः ॥ ५.११॥
अर्थ कल्याणीला, प्रणत जनांच्या वृद्धिस्वरूपा आणि सिद्धिस्वरूपा देवीला आम्ही वारंवार नमस्कार करतो. नैर्ऋतीला, राजांच्या (पृथ्वीधरांच्या) लक्ष्मीस्वरूपेला आणि शर्वाणीला (शिवपत्नीला) — हे देवी, तुला वारंवार नमस्कार असो.
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः ॥ ५.१२॥
अर्थ दुर्गेला, दुर्गम विपत्तीतून पार नेणाऱ्या (दुर्गपारा) हिला, सारभूतेला आणि सर्व काही करणाऱ्या (सर्वकारिणी) हिला; ख्यातीला, तसेच कृष्णेला आणि धूम्रेला सदा नमस्कार असो.
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः ।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥ ५.१३॥
अर्थ जी अत्यंत सौम्य आणि अत्यंत रौद्र (दोन्ही) रूपांची आहे, तिला नमस्कार करत वारंवार नमस्कार असो. जगताची आधारभूता (प्रतिष्ठा) देवीला नमस्कार, आणि क्रिया (कर्म) रूपा देवीला वारंवार नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.१४-१६॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये विष्णुमाया या नावाने ओळखली जाते, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.१७-१९॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये चेतना (चैतन्य) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२०-२२॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये बुद्धी रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२३-२५॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये निद्रा रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२६-२८॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये क्षुधा (भूक) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२९-३१॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये छाया रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.३२-३४॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये शक्ती रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.३५-३७॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये तृष्णा (लालसा) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.३८-४०॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये क्षांती (क्षमा) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.४१-४३॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये जाती (जन्मवर्ग) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.४४-४६॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये लज्जा रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.४७-४९॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये शांती रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५०-५२॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये श्रद्धा रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५३-५५॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये कांती (शोभा-सौंदर्य) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५६-५८॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये लक्ष्मी (श्री-संपत्ती) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५९-६१॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये वृत्ती (प्रवृत्ती-कर्म) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.६२-६४॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये स्मृती रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.६५-६७॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये दया रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.६८-७०॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये तुष्टी (संतोष) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.७१-७३॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये मातृ (माता) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.७४-७६॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांमध्ये भ्रांती (भ्रम-मोह) रूपाने स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या ।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः ॥ ५.७७॥
अर्थ जी देवी समस्त प्राण्यांच्या इंद्रियांची अधिष्ठात्री आहे आणि जी संपूर्ण भूतांमध्ये सर्वत्र व्यापून सदा स्थित असते — त्या व्याप्तिस्वरूपा देवीला वारंवार नमस्कार असो.
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.७८-८०॥
अर्थ जी देवी चिती (चैतन्य) रूपाने या संपूर्ण जगताला व्यापून स्थित आहे, तिला वारंवार नमस्कार असो, वारंवार नमस्कार असो, नमस्कार असो.
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रया-
त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी
शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः ॥ ५.८१॥
अर्थ जिची पूर्वी देवांनी आपल्या अभीष्टाच्या प्राप्तीसाठी स्तुती केली होती आणि जिची देवराज इंद्र रोज सेवा करतो — ती कल्याणकारिणी ईश्वरी आमचे मंगल करो, आम्हाला शुभ व भद्र (कल्याण) देवो आणि आमच्या विपत्तींचा नाश करो.
या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितै-
रस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः
सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः ॥ ५.८२॥
अर्थ या वेळी उद्धत दैत्यांनी पीडित झालेल्या आम्हा देवांकडून जी ईश्वरी नमस्कृत होत आहे, आणि जी भक्तिपूर्वक विनम्र मूर्ती झालेल्या आम्हा लोकांनी स्मरण केले असता त्याच क्षणी आमच्या समस्त विपत्तींचा नाश करते — (ती आमचे कल्याण करो).
एवं स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती ।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन ॥ ५.८४॥
अर्थ हे राजकुमारा! देव अशा प्रकारे स्तुतीत मग्न असतानाच पार्वती तेथे गंगेच्या (जाह्नवीच्या) जलात स्नान करण्यासाठी आली.
साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का ।
शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा ॥ ५.८५॥
अर्थ त्या सुंदर भुवयांच्या पार्वतीने त्या देवांना विचारले — येथे तुम्ही कोणाची स्तुती करत आहात? तेव्हा तिच्याच (पार्वतीच्याच) शरीरकोशातून प्रकट झालेल्या शिवेने (अंबिकेने) उत्तर दिले —
स्तोत्रं ममैतत्क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः ।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः ॥ ५.८६॥
अर्थ (अंबिका म्हणाली —) हे स्तोत्र शुंभ दैत्याने बहिष्कृत केलेल्या तसेच युद्धात निशुंभाने पराजित केलेल्या एकत्र आलेल्या देवांकडून माझ्याच स्तुतीच्या रूपात केले जात आहे.
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका ।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते ॥ ५.८७॥
अर्थ अंबिका त्या पार्वतीच्या शरीरकोशातून बाहेर पडली, म्हणून ती समस्त लोकांत ‘कौशिकी’ या नावाने गायली-संबोधली जाते.
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत्सापि पार्वती ।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया ॥ ५.८८॥
अर्थ ती (कौशिकी) बाहेर पडल्यावर त्या पार्वतीही कृष्ण (श्याम) वर्णाच्या झाल्या आणि हिमालयावर आश्रय घेऊन ‘कालिका’ या नावाने विख्यात झाल्या.
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् ।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ५.८९॥
अर्थ यानंतर शुंभ आणि निशुंभ यांचे दोन सेवक चंड व मुंड यांनी परम मनोहर श्रेष्ठ रूप धारण केलेल्या त्या अंबिकेला पाहिले.
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा ।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम् ॥ ५.९०॥
अर्थ त्या दोघांनी शुंभाला सांगितले — हे महाराज! अत्यंत मनोहर रूप असलेली कोणी स्त्री हिमालयाला आपल्या कांतीने प्रकाशित करत तेथे स्थित आहे.
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् ।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर ॥ ५.९१॥
अर्थ असे उत्तम (सुंदर) रूप कधीही कोणीही कोठेही पाहिलेले नाही. हे असुरेश्वरा! ती कोण देवी आहे याचा शोध घ्या, आणि तिला ग्रहण करा.
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति ॥ ५.९२॥
अर्थ हे दैत्येंद्रा! आपल्या कांतीने दिशा प्रकाशित करणारी, अति सुंदर अंगांची ती स्त्रीरत्न तेथे विद्यमान आहे; तुम्ही तिला पाहण्यास योग्य आहात (अवश्य पाहा).
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो ।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे ॥ ५.९३॥
अर्थ हे प्रभो! तिन्ही लोकांत जेवढी रत्ने, मणी, हत्ती-घोडे आदी आहेत, ती सर्व या वेळी तुमच्याच घरी सुशोभित होत आहेत.
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् ।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः ॥ ५.९४॥
अर्थ हत्तींमधील रत्नस्वरूप ऐरावत इंद्राकडून (पुरंदराकडून) आणला गेला आहे, हा पारिजात वृक्षही, आणि त्याचप्रमाणे उच्चैःश्रवा नावाचा अश्वसुद्धा (तुमच्यापाशी आहे).
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे ।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम् ॥ ५.९५॥
अर्थ हंसांनी युक्त हे अद्भुत विमान, जे रत्नस्वरूप होते आणि पूर्वी ब्रह्मदेवाचे (वेधाचे) होते, येथे आणले जाऊन तुमच्या अंगणात उभे आहे.
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् ।
किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम् ॥ ५.९६॥
अर्थ ही महापद्म नावाची निधी कुबेराकडून (धनेश्वराकडून) आणली गेली आहे; आणि समुद्राने केसरांनी युक्त, कधीही न कोमेजणाऱ्या कमळांची माळ (तुम्हाला) दिली आहे.
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति ।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुरासीत्प्रजापतेः ॥ ५.९७॥
अर्थ तुमच्या घरी वरुणाचे सोने बरसवणारे छत्र स्थित आहे; तसेच हा श्रेष्ठ रथही, जो पूर्वी प्रजापतीचा (ब्रह्मदेवाचा) होता, (तुमच्यापाशी आहे).
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता ।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे ॥ ५.९८॥
अर्थ हे स्वामी! मृत्यूची (यमाची) उत्क्रांतिदा नावाची शक्ती (अस्त्र) तुम्ही हिरावून घेतली आहे; आणि जलराज वरुणाचा पाश तुमच्या भावाच्या (निशुंभाच्या) अधिकारात आहे.
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः ।
वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी ॥ ५.९९॥
अर्थ समुद्रातून उत्पन्न झालेल्या समस्त रत्नांच्या जाती निशुंभापाशी आहेत; आणि अग्नीनेही तुम्हाला आगीने शुद्ध (अग्नीतही न जळणारी) दोन वस्त्रे दिली आहेत.
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते ।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते ॥ ५.१००॥
अर्थ अशा प्रकारे, हे दैत्येंद्रा! समस्त रत्ने तुमच्यापाशी आणली गेली आहेत. मग ही कल्याणी स्त्रीरत्न तुम्ही का ग्रहण करत नाही?
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः ।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम् ॥ ५.१०२॥
अर्थ चंड आणि मुंड यांचे हे वचन ऐकून शुंभाने त्या वेळी सुग्रीव नावाच्या महान असुराला देवीकडे दूत करून पाठवले.
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम ।
यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु ॥ ५.१०३॥
अर्थ (शुंभ म्हणाला —) तू जाऊन माझ्या सांगण्याप्रमाणे तिला हे आणि हे (सारे) सांग; आणि असा उपाय शीघ्र कर की ती प्रसन्नतेने (माझ्याकडे) चालत येईल.
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने ।
सा देवी तां ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ ५.१०४॥
अर्थ तो (दूत) पर्वताच्या त्या अत्यंत सुंदर स्थानी गेला, जेथे ती देवी विराजमान होती, आणि मग तिला मृदू आणि मधुर वाणीने म्हणाला —
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः ।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ५.१०६॥
अर्थ हे देवी! दैत्यांचा स्वामी शुंभ तिन्ही लोकांचा परमेश्वर आहे. मी त्याचा पाठवलेला दूत आहे आणि त्यानेच पाठवल्यामुळे येथे तुझ्यापाशी आलो आहे.
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु ।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत् ॥ ५.१०७॥
अर्थ समस्त देवयोनींमध्ये ज्याची आज्ञा सदा अबाधित राहते, ज्याने दैत्यांच्या सर्व शत्रूंना (देवांना) जिंकले आहे — तो जे सांगतो, ते ऐक.
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः ।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक् ॥ ५.१०८॥
अर्थ (शुंभाचा संदेश —) संपूर्ण तिन्ही लोक माझे आहेत, देव माझ्या वश आहेत. मीच सर्व यज्ञभाग वेगवेगळे भोगतो.
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः ।
तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम् ॥ ५.१०९॥
अर्थ तिन्ही लोकांतील श्रेष्ठ रत्ने पूर्णपणे माझ्या अधीन आहेत; याच प्रकारे इंद्राचे वाहन असलेले हत्तींचे रत्न (ऐरावत) सुद्धा मी हिरावून आणले आहे.
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः ।
उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम् ॥ ५.११०॥
अर्थ क्षीरसागराच्या मंथनातून उत्पन्न झालेला उच्चैःश्रवा नावाचा अश्वरत्न देवांनी प्रणाम करून मला अर्पण केला आहे.
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने ॥ ५.१११॥
अर्थ हे सुंदरी! देव, गंधर्व आणि नाग यांच्यातील जे इतर रत्नस्वरूप प्राणी (वस्तू) आहेत, ते सर्वही माझ्याचपाशी आहेत.
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् ।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम् ॥ ५.११२॥
अर्थ हे देवी! आम्ही तुला संसारातील स्त्रियांचे रत्न मानतो. म्हणून तशी तू आमच्याकडे ये, कारण आम्ही रत्नांचे भोक्ते आहोत.
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् ।
भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः ॥ ५.११३॥
अर्थ हे चंचल कटाक्ष असलेल्या! तू मला अथवा माझ्या महापराक्रमी धाकट्या भावाला — निशुंभाला — वर, कारण तू निश्चितच (सर्वश्रेष्ठ) रत्न आहेस.
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् ।
एतद्बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज ॥ ५.११४॥
अर्थ मला पती म्हणून स्वीकारल्याने तुला अतुलनीय परम ऐश्वर्य प्राप्त होईल. या गोष्टीचा बुद्धीने नीट विचार करून माझी पत्नी हो.
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५.११६॥
अर्थ अशा प्रकारे सांगितले गेल्यावर ती देवी — दुर्गा, भगवती, भद्रा, जिच्याकडून हे संपूर्ण जगत धारण केले जाते — मनातल्या मनात गंभीर स्मित करत म्हणाली —
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् ।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः ॥ ५.११८॥
अर्थ तू सत्य सांगितले आहेस, यात तू सांगितलेली कोणतीही गोष्ट मिथ्या नाही. शुंभ तिन्ही लोकांचा अधिपती आहे आणि निशुंभही तसाच (पराक्रमी) आहे.
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् ।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञा या कृता पुरा ॥ ५.११९॥
अर्थ परंतु या विषयात जी प्रतिज्ञा केली गेली आहे, ती मिथ्या कशी करावी? पूर्वी अल्पबुद्धीने मी जी प्रतिज्ञा केली होती, ती ऐक —
यो मां जयति सङ्ग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति ।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ॥ ५.१२०॥
अर्थ जो मला युद्धात जिंकेल, जो माझा दर्प (अभिमान) दूर करेल, जो या संसारात माझ्या बलाच्या तोडीचा (सामर्थ्यशाली) असेल — तोच माझा पती होईल.
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः ।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु ॥ ५.१२१॥
अर्थ म्हणून शुंभाने येथे यावे, अथवा महान असुर निशुंभाने यावे; मला जिंकून उशीर का करावा — लगेचच माझे पाणिग्रहण करावे.
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः ।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ५.१२३॥
अर्थ हे देवी! तू घमेंडीने भरली आहेस; माझ्यासमोर असे बोलू नकोस. तिन्ही लोकांत असा कोणता पुरुष आहे जो शुंभ आणि निशुंभ यांच्यासमोर उभा राहू शकेल?
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि ।
तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका ॥ ५.१२४॥
अर्थ हे देवी! इतर दैत्यांसमोरही समस्त देव युद्धात टिकत नाहीत; मग तू एकटी स्त्री (त्यांच्यासमोर) कशी टिकशील?
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे ।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम् ॥ ५.१२५॥
अर्थ इंद्र आदी समस्त देव ज्या शुंभ आदींसमोर युद्धात टिकू शकले नाहीत, त्यांच्यासमोर तू एक स्त्री कशी जाशील?
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ॥ ५.१२६॥
अर्थ म्हणून माझ्या सांगण्यावरून तू स्वतः शुंभ आणि निशुंभ यांच्याकडे निघून जा. असे होऊ नये की तुला केस धरून फरफटत नेले जावे आणि तुझे गौरव नष्ट व्हावे — या अवस्थेत जाणे उचित नाही.
एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान् ।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा ॥ ५.१२८॥
अर्थ गोष्ट अशीच आहे — शुंभ बलवान आहे आणि निशुंभही अत्यंत पराक्रमी आहे. परंतु मी काय करू? पूर्वी विचार न करता मी जी प्रतिज्ञा केली आहे (ती कशी मोडू)?
स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः ।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु तत् ॥ ॐ ॥ ५.१२९॥
अर्थ म्हणून तू जा; मी जे काही तुला सांगितले आहे, ते सर्व आदरपूर्वक असुरराजाला सांग, आणि मग याविषयी जे उचित असेल, तेच त्याने करावे. (ॐ)
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
देव्या दूतसंवादो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥
अर्थ अशा प्रकारे श्रीमार्कंडेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत देवीमाहात्म्यातील ‘देवीदूतसंवाद’ नावाचा पाचवा अध्याय पूर्ण झाला.
उवाच ९, त्रिपान्मन्त्राः ६६, श्लोकाः ५४, एवम् १२९, एवमादितः ॥ ३८८॥
अर्थ या अध्यायातील मंत्रांची गणना — उवाच ९, त्रिपाद मंत्र ६६, श्लोक ५४; एकूण १२९ मंत्र, आरंभापासून आतापर्यंत ३८८.
