ॐ नागाधीश्वरविष्टरां फणिफणोत्तंसोरु रत्नावली-
भास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्भासिताम् ।
मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्धचूडां परां
सर्वज्ञेश्वरभैरवाङ्कनिलयां पद्मावतीं चिन्तये ॥
अर्थ (ध्यानश्लोक) — यात देवीच्या पद्मावती-स्वरूपाचे ध्यान केले आहे. नागराजाला (शेषाला) आसन केलेली, सर्पांच्या फणांवर सजलेल्या रत्नावलीने जिची देहलता झळाळत आहे, जी सूर्यासारखी तेजस्वी आणि तीन नेत्रांनी प्रकाशित आहे, जिच्या करकमलांत माळ, कुंभ, कपाल आणि कमळ शोभत आहेत, जी मस्तकावर अर्धचंद्र धारण करते तसेच सर्वज्ञ स्वामी भैरवाच्या मांडीवर निवास करते — त्या परम देवी पद्मावतीचे मी ध्यान करतो.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ ६.१॥
अर्थ ॐ. ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः ।
समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात् ॥ ६.२॥
अर्थ देवीचे हे शब्द ऐकून तो दूत क्रोधाने भरून गेला आणि दैत्यराजाकडे (शुंभाकडे) जाऊन त्याने सारी हकीकत विस्ताराने सांगितली.
तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।
सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम् ॥ ६.३॥
अर्थ त्या दूताचे ते शब्द ऐकून असुरराज (शुंभ) क्रोधाने भरून दैत्यांचा सेनापती धूम्रलोचन याला म्हणाला —
हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः ।
तामानय बलाद्दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ६.४॥
अर्थ “हे धूम्रलोचना! तू लगेच आपल्या सेनेसह जा आणि त्या दुष्टेला केस धरून फरफटत, विवश करून बलपूर्वक येथे घेऊन ये.”
तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः ।
स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा ॥ ६.५॥
अर्थ “जर तिच्या रक्षणासाठी दुसरा कोणी उभा राहिला — मग तो देव असो, यक्ष असो अथवा गंधर्वच असो — तर त्याचाही वध कर.”
तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः ।
वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ ॥ ६.७॥
अर्थ त्याची (शुंभाची) आज्ञा मिळताच तो दैत्य धूम्रलोचन साठ हजार असुरांनी वेढलेला तत्काळ वेगाने (देवीच्या दिशेने) निघाला.
स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् ।
जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ६.८॥
अर्थ मग हिमालय पर्वतावर विराजमान त्या देवीला पाहून तो उंच स्वरात म्हणाला — “तू शुंभ आणि निशुंभ यांच्यापाशी चल.”
न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति ।
ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ६.९॥
अर्थ “जर तू आज प्रेमपूर्वक (स्वेच्छेने) माझ्या स्वामींकडे चालणार नसशील, तर मी तुला केस धरून फरफटत, विवश करून बलपूर्वक घेऊन जाईन.”
दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान्बलसंवृतः ।
बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम् ॥ ६.११॥
अर्थ “तुला दैत्यराजाने पाठवले आहे, तू स्वतः बलवान आहेस आणि सेनेने वेढलेला आहेस; जर तू अशा प्रकारे मला बलपूर्वक घेऊनच जाऊ इच्छित असशील, तर मी तुझे काय करू शकते? (म्हणजे तुला अडवू तरी कशी?)”
इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।
हुङ्कारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः ॥ ६.१३॥
अर्थ असे सांगितले गेल्यावर तो असुर धूम्रलोचन देवीच्या दिशेने झेपावला; तेव्हा अंबिकेने केवळ एका ‘हुं’ या हुंकारानेच त्याला भस्म केले.
अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः ॥ ६.१४॥
अर्थ यानंतर अंबिकेने असुरांच्या त्या क्रुद्ध विशाल सेनेवर तीक्ष्ण बाण, शक्ती आणि परशू यांची वृष्टी केली.
ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम् ।
पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः ॥ ६.१५॥
अर्थ तेव्हा देवीचे स्वतःचे वाहन सिंह क्रोधाने आपल्या मानेवरील केस (आयाळ) झटकून अत्यंत भयंकर गर्जना करत असुरसेनेवर तुटून पडला.
कांश्चित्करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् ।
आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जघान महासुरान् ॥ ६.१६॥
अर्थ त्या सिंहाने काही महान असुरांना आपल्या पंजांच्या प्रहाराने, काहींना आपल्या तोंडाने आणि काही इतरांना त्यांच्यावर झडप घालून खाली दाबून (चिरडून) ठार केले.
केषाञ्चित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी ।
तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान्पृथक् ॥ ६.१७॥
अर्थ त्या केसरीने (सिंहाने) कितीकांची आतडी आपल्या नखांनी फाडून टाकली आणि कितीकांची शिरे पंजाच्या एकाच प्रहाराने धडावेगळी केली.
विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे ।
पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः ॥ ६.१८॥
अर्थ त्याने आणखी कितीतरी असुरांच्या भुजा आणि शिरे छाटली तसेच आपली आयाळ झटकत कितीकांच्या पोटातील रक्त पिऊन टाकले.
क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना ।
तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना ॥ ६.१९॥
अर्थ देवीच्या त्या अत्यंत क्रोधित, महाबली वाहन सिंहाने क्षणार्धातच त्या समस्त सेनेचा संहार केला.
श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् ।
बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः ॥ ६.२०॥
अर्थ जेव्हा शुंभाने ऐकले की देवीने असुर धूम्रलोचनाला ठार केले आणि देवीच्या सिंहाने त्याच्या साऱ्या सेनेचा नाश केला —
चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ।
आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ ॥ ६.२१॥
अर्थ तेव्हा दैत्यराज शुंभ क्रोधाने भरून गेला; त्याचे ओठ थरथरू लागले आणि त्याने चंड व मुंड नावाच्या त्या दोन महान असुरांना आज्ञा दिली —
हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ ।
तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु ॥ ६.२२॥
अर्थ “हे चंडा! हे मुंडा! तुम्ही दोघे पुष्कळ सेनांनी वेढलेले तेथे जा, आणि जाऊन तिला (देवीला) लगेच येथे घेऊन या.”
केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि ।
तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम् ॥ ६.२३॥
अर्थ “तिचे केस धरून फरफटत अथवा बांधून घेऊन या; आणि जर युद्धात तुम्हाला काही संदेह (अडचण) आला, तर समस्त अस्त्रशस्त्रांनी सुसज्ज अशा सर्व असुरांकडून तिचा वध करा.”
तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते ।
शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम् ॥ ॐ ॥ ६.२४॥
अर्थ “जेव्हा ती दुष्टा (युद्धात) घायाळ होऊन परास्त होईल आणि तिचा सिंह पाडला जाईल, तेव्हा त्या अंबिकेला पकडून व बांधून लगेच येथे परत या.” (ॐ)
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवधो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥
अर्थ अशा प्रकारे श्रीमार्कंडेयपुराणातील सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत देवीमाहात्म्यातील ‘शुंभ-निशुंभांचा सेनापती धूम्रलोचन याचा वध’ नावाचा सहावा अध्याय पूर्ण झाला.
उवाच ४, श्लोकाः २०, एवम् २४, एवमादितः ॥ ४१२॥
अर्थ या अध्यायातील मंत्रांची गणना — उवाच ४, श्लोक २०; एकूण २४ मंत्र, आरंभापासून आतापर्यंत ४१२.
