आसमाई व्रत कथा

आसमाईचे (आशा माईचे) व्रत मनोकामनापूर्तीसाठी केले जाते. हे उत्तर प्रदेश व बिहारमधील लोकव्रत आहे. खाली या व्रताचे माहात्म्य, व्रतकथा व व्रतविधान दिले आहे.

व्रताचा दिवस: वैशाख, आषाढ किंवा माघ महिन्यातील एखादा रविवार. कोणता रविवार, हे घराण्याच्या परंपरेने ठरते — अनेक घरांत वैशाखातील पहिला रविवार. अमांत व पूर्णिमांत पंचांगांत या महिन्यांच्या सीमा पंधरवड्याने मागे-पुढे असतात, म्हणून आपल्या कुळाचे पंचांग मानावे. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

आसमाई व्रताचे माहात्म्य

आसमाईविषयी अशी मान्यता आहे की तिच्या प्रसन्नतेने जीवनातील प्रत्येक आशा पूर्ण होते. तिच्या प्रसन्नतेसाठी स्त्रिया, विशेषतः पुत्रवती स्त्रिया, तिचे व्रत करतात. वैशाख, आषाढ तसेच माघ महिन्यात एखाद्या रविवारी आसमाईची पूजा व व्रत केले जाते.

आसमाई व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर प्रदेश व बिहारमधील लोककथा)

एक राजकुमार होता जो मातापित्यांच्या लाडाकोडामुळे फार खोडकर झाला होता. तो नगरातील मुलींच्या मडक्यांना गोफणीने फोडत असे. नगरवासीयांची तक्रार ऐकून एके दिवशी राजाला फार क्रोध आला आणि त्याने राजकुमाराला देशातून हद्दपार केले.

राजकुमार आपल्या घोड्यावर स्वार होऊन जात होता. एका वनात पोहोचल्यावर त्याने पाहिले की तीन वृद्ध स्त्रिया आपापल्या हातांत घागरी घेऊन येत आहेत. जेव्हा राजकुमार त्या वृद्ध स्त्रियांजवळ पोहोचला तेव्हा त्याच्या हातून चाबूक निसटला आणि खाली पडला. कुमार तो चाबूक उचलण्यासाठी वाकला तेव्हा त्या स्त्रियांना वाटले की राजकुमार त्यांना प्रणाम करत आहे. यावर त्यांनी विचारले की तू आम्हा तिघींपैकी कोणाला प्रणाम करत आहेस? राजकुमाराने तेव्हा तिसऱ्या स्त्रीकडे इशारा केला. ती स्त्री देवी आशा माई होती.

आशा माई राजकुमारावर प्रसन्न झाली आणि म्हणाली — “ही तीन अनमोल रत्ने तू सदा आपल्याजवळ ठेव. जोपर्यंत ही रत्ने तुझ्याजवळ आहेत तोपर्यंत तुला कोणीही पराभूत करू शकणार नाही.” आशा माईचा निरोप घेऊन राजकुमार एका नगरात पोहोचला, जेथील राजा सोंगट्या खेळण्यात फार निपुण होता. राजकुमाराने त्या राजाला पराभूत करून त्याचे सारे राज्य जिंकले. पराभूत राजाने राजकुमाराचे कौशल्य पाहून त्याच्याशी आपल्या कन्येचा विवाह करून दिला. काही दिवसांनंतर राजकुमार आपल्या पत्नीची इच्छा पाहून आपल्या मातापित्यांना भेटण्यास निघाला. तेथे त्याचे मातापिता पुत्राच्या विरहाने दुःखी होऊन आंधळे झाले होते. आशा माईच्या कृपेने तेही ठणठणीत बरे झाले आणि कुटुंबात सुबत्ता व सुखशांती परतली. हीच आशापूर्णी आस माईची कथा आहे.

व्रतविधान

या व्रताच्या दिवशी स्त्रिया विड्याच्या पानावर गोपीचंदन अथवा श्रीखंडचंदनाने बाहुली बनवतात. तिच्यावर चार कवड्या स्थापन करतात. स्त्रिया सुंदर रांगोळी काढून तिच्यावर कलश ठेवतात. या व्रताचे पालन करणाऱ्या स्त्रिया गोट्यांचे मंगलसूत्र घालून आस माईला नैवेद्य दाखवतात तसेच इतर स्त्रियांना भेटही देतात. या व्रतात मीठ खाणे वर्ज्य आहे, म्हणून पूजा व कथा झाल्यावर व्रती एकदाच गोड भोजन करते. गोट्यांचे मंगलसूत्र म्हणजे गाठी मारलेला पूजित दोरा — अनेक घरांत बारा गाठींचा गंडा — जो पूजेनंतर धारण केला जातो.

पूजेचा क्रम साधारणतः असा असतो: संकल्प, पानाची बाहुली व कलशाची स्थापना, पूजन, कथा, मंगलसूत्र धारण आणि नैवेद्य. पूजेनंतर कवड्या जपून ठेवल्या जातात आणि पुढच्या व्रतात पुन्हा वापरल्या जातात.

या व्रतात कवड्यांची पूजा व मडके स्थापन करण्याचे विधान यासाठी आहे कारण राजकुमाराला मडकी फोडल्यामुळेच देशातून हद्दपार व्हावे लागले होते आणि कवड्यांमुळेच तो सोंगट्यांत राज्य जिंकू शकला होता.

कथाभेद: ही लोककथा प्रदेश व घराण्यानुसार बदलते. अनेक घरांत वनात चार वृद्धा भेटतात — भूखमाई, प्यासमाई, नींदमाई आणि आसमाई — आणि आसमाई राजकुमाराला तीन रत्नांऐवजी चार कवड्या देते; म्हणूनच पूजेत चार कवड्या ठेवल्या जातात.

अशी श्रद्धा आहे की श्रद्धेने हे व्रत केल्यास कष्ट दूर होतात आणि आशा पूर्ण होतात.