भाऊबीज कथा

भाऊबीज (यमद्वितीया) हा कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला साजरा होणारा भाऊ-बहिणीच्या स्नेहाचा सण आहे. उत्तर भारतात याला भैया दूज, बंगालमध्ये भाई फोंटा व नेपाळमध्ये भाई टीका म्हणतात. याच दिवशी चित्रगुप्त पूजाही होते. खाली याच्याशी संबंधित दोन पारंपरिक कथा व पूजाविधी दिला आहे.

तिथी: कार्तिक शुक्ल द्वितीया (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ही दिवाळीनंतरची द्वितीया असून सामान्यतः लक्ष्मीपूजनानंतर दोन दिवसांनी येते, पण तिथीक्षय किंवा वृद्धीमुळे कधी तीन दिवसांनीही येते. ज्या दिवशी अपराह्णकाळी द्वितीया असते त्या दिवशी ओवाळणी होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

भाऊबीज कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (यम-यमुनेची प्रचलित व्रतकथा)

भगवान सूर्यनारायणाच्या पत्नीचे नाव संज्ञा होते. तिच्याच पोटी यमराज व यमुना यांचा जन्म झाला होता (सूर्य व संज्ञा यांची संतती म्हणून यम व यमी अर्थात यमुना यांचे वर्णन विष्णुपुराण आदींमध्ये आढळते). यमुना यमराजावर फार स्नेह करत असे. ती त्याला सतत विनंती करत असे की इष्टमित्रांसह तिच्या घरी येऊन भोजन करावे. परंतु आपल्या कामात व्यग्र असलेला यमराज ती गोष्ट टाळत असे. कार्तिक शुक्ल द्वितीयेचा दिवस आला. यमुनेने त्या दिवशी यमराजाला भोजनाचे निमंत्रण देऊन त्याला आपल्या घरी येण्यास वचनबद्ध केले.

यमराजाने विचार केला — मी तर प्राण हरण करणारा आहे. मला कोणीही आपल्या घरी बोलवू इच्छित नाही. बहीण ज्या सद्भावनेने मला बोलावत आहे, तिचे पालन करणे माझा धर्म आहे. हाच विचार करून यमराजाने बहिणीच्या घरी जाण्याचा निर्णय घेतला. यमराजाला आपल्या घरी आलेले पाहून यमुनेच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. यमुनेने त्याला स्नान घालून पूजेनंतर अनेक पक्वान्ने वाढून भोजन दिले. यमुनेने केलेल्या आतिथ्याने प्रसन्न होऊन यमराजाने बहिणीला वर मागण्याचा आदेश दिला. यमुना म्हणाली — भद्रा! तुम्ही दरवर्षी याच दिवशी माझ्या घरी येऊन भोजन करा. माझ्याप्रमाणे जी बहीण या दिवशी आपल्या भावाचा आदरसत्कार करून टिळा लावील, तिला तुमचे भय राहू नये.

यमराजाने ‘तथास्तु’ म्हणून यमुनेला अमूल्य वस्त्रालंकार देऊन यमलोकाची वाट धरली. याच दिवसापासून या पर्वाची परंपरा निर्माण झाली. अशी मान्यता आहे की जे भाऊ या दिवशी यमुनेत स्नान करून पूर्ण श्रद्धेने बहिणींचे आतिथ्य स्वीकारतात, त्यांना यमाचे भय राहत नाही. म्हणूनच भाऊबीजेला यमराज व यमुनेचे पूजन केले जाते.

भाऊबीज कथा (अन्य)

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (यम-यमुनेच्या प्रचलित कथेचे दुसरे रूप)

दिवाळीनंतर येणारी कार्तिक शुक्ल द्वितीया भाऊबीज या नावाने ओळखली जाते. या दिवशी भाऊ आपल्या बहिणीच्या हातून कुंकू-अक्षता लावून घेऊन मिठाई खातो आणि तिला दक्षिणा म्हणून काही द्रव्यही देतो. या दिवशी भावाने बहिणीच्या घरचे भोजन करण्याचे विधान आहे. परंतु काही ठिकाणी ज्यांचे भाऊ बहिणीच्या घरी पोहोचू शकत नाहीत, त्यांच्या बहिणी भावाच्या घरी जाऊन त्याला टिळा लावून मिठाई भरवतात.

पौराणिक कथांच्या आधारे असे सांगितले जाते की एकदा यमुनेने (नदीने) आपला भाऊ यमराज याला मांगलिक द्रव्यांनी टिळा लावून भोजन दिले होते. ज्या दिवशी यमुनेने भावाला आग्रह करून भोजनादीने संतुष्ट केले, त्या दिवशी कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथी होती. तेव्हापासून हा सण मानला जाऊ लागला. बहिणीच्या सेवेने संतुष्ट होऊन यमराजाने यमुनेला वर मागण्यास सांगितले. बहीण यमुनेने उत्तर दिले — आजच्या पुनीत तिथीच्या दिवशी जे भाऊबहीण एकत्र माझ्या जलात स्नान करतील, त्यांना अंतकाळी यमयातना भोगावी लागू नये आणि त्यांना जीवनकाळात सर्व प्रकारे सुखसमृद्धी प्राप्त व्हावी. आपल्या बहिणीला अभीष्ट वरदान देऊन यमराज आपल्या लोकाला निघून गेला.

हा सण श्रद्धेने साजरा करण्याची परंपरा आहे.

पूजाविधी

द्वितीयेच्या अपराह्णकाळी बहीण ताटात कुंकू, अक्षता, निरांजन, मिठाई व नारळ ठेवते. भावाला पाटावर बसवून ती त्याच्या कपाळी कुंकू-अक्षतांचा टिळा लावते, निरांजनाने ओवाळते व मिठाई भरवते. भाऊ बहिणीला ओवाळणी (भेट किंवा दक्षिणा) देतो आणि तिच्या घरी भोजन करतो.

अनेक कुटुंबांत या दिवशी यमराज व यमुनेचे पूजन आणि यमासाठी दीपदानही केले जाते. मथुरेच्या विश्राम घाटावर भाऊ-बहीण एकत्र यमुनास्नान करतात. हा उपवासाचा सण नाही; काही कुटुंबांत बहिणी ओवाळणी होईपर्यंत जेवत नाहीत, हे कुलपरंपरेवर अवलंबून आहे.

टीप

दोन्ही कथांत वरदानाचे रूप वेगळे आहे: पहिलीत भावाचा आदर करून टिळा लावणाऱ्या बहिणीला यमाचे भय न राहण्याचा वर आहे, तर दुसरीत एकत्र यमुनास्नान करणाऱ्या भाऊ-बहिणींना यमयातनेतून मुक्तीचा. पुस्तिकांमध्ये दोन्ही रूपे प्रचलित आहेत.