चित्रगुप्त पूजा कथा

भगवान चित्रगुप्त हे जीवांच्या कर्मांचा हिशेब ठेवणारे देवता मानले जातात आणि कार्तिक शुक्ल द्वितीयेच्या दिवशी त्यांच्या पूजेचे विधान आहे. ही पूजा विशेषतः उत्तर प्रदेश, बिहार व झारखंडमधील कायस्थ समाजात “लेखणी-दौत पूजा” म्हणून होते; तमिळनाडूमध्ये चित्रगुप्ताची पूजा चैत्र पौर्णिमेला (चित्रा पौर्णमी) होते. खाली चित्रगुप्त पूजेचे माहात्म्य, पूजाविधी आणि व्रतकथा पारंपरिक पाठानुसार दिली आहे.

तिथी: कार्तिक शुक्ल द्वितीया — यमद्वितीया, भाऊबीजेचा दिवस (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

चित्रगुप्त पूजा कथा व माहात्म्य

कथेचा स्रोत: पारंपरिक माहात्म्य (चित्रगुप्ताच्या उत्पत्तीची प्रचलित कथा; कोणत्याही पुराण-अध्यायाशी पडताळलेली नाही)

जो कोणी प्राणी धरतीवर जन्म घेतो त्याचा मृत्यू निश्चित आहे कारण हेच विधीचे विधान आहे. भगवान राम व श्रीकृष्ण यांनीही अवतारलीला पूर्ण करून पृथ्वीलोकातून प्रस्थान केले. मृत्यूनंतर काय होते आणि जीवनाआधी काय आहे हे एक असे रहस्य आहे जे कोणीही उलगडू शकत नाही. परंतु शास्त्रांनुसार व ऋषिमुनींच्या सांगण्यानुसार या मृत्युलोकाच्या वर एक दिव्य लोक आहे जेथे ना जीवनाचा हर्ष आहे ना मृत्यूचा शोक; तो लोक जीवनमृत्यूच्या पलीकडे आहे.

या दिव्य लोकात देवतांचा निवास आहे आणि मग त्यांच्याहीवर विष्णुलोक, ब्रह्मलोक व शिवलोक आहेत. जीवात्मा आपल्या प्राप्त शरीराच्या कर्मांनुसार विविध लोकांना जातो. जो जीवात्मा विष्णुलोक, ब्रह्मलोक व शिवलोकात स्थान मिळवतो त्याला जीवनचक्रातील आवागमनातून म्हणजे जन्ममरणातून मुक्ती मिळते आणि तो परमलक्ष्य प्राप्त करतो (मुक्तीचे स्वरूप विविध दर्शनांत वेगवेगळे सांगितले आहे).

जो जीवात्मा कर्मबंधनात अडकून पापकर्माने दूषित होतो त्याला यमलोकात जावे लागते. मृत्युकाळी त्याला सोबत नेण्यासाठी यमलोकातून यमदूत येतात, ज्यांना पाहून हा जीवात्मा थरथरतो, रडू लागतो; परंतु दूत मोठ्या निर्दयतेने त्याला बांधून फरफटत यमलोकात नेतात. या आत्म्यांना यमदूत भयंकर कष्ट देतात आणि नेऊन यमराजासमोर उभे करतात. याच प्रकारच्या पुष्कळ गोष्टी गरुडपुराणात वर्णिलेल्या आहेत.

यमराजाच्या दरबारात त्या जीवात्म्याच्या कर्मांचा हिशेब होतो. कर्मांचा हिशेब ठेवणारे भगवान आहेत चित्रगुप्त. हेच भगवान चित्रगुप्त जन्मापासून मृत्यूपर्यंत जीवांच्या सर्व कर्मांची नोंद आपल्या पुस्तकात करत असतात आणि जेव्हा जीवात्मा मृत्यूनंतर यमराजासमोर पोहोचतो तेव्हा त्याची कर्मे एकेक करून ऐकवतात, आणि त्या कर्मांनुसार यमराज त्याला स्वर्गाचे किंवा नरकाचे फळ देतात.

भगवान चित्रगुप्त परमपिता ब्रह्मदेवाच्या अंशातून उत्पन्न झाले आहेत आणि यमराजाचे सहयोगी आहेत. त्यांची कथा अशी आहे की सृष्टिनिर्माणाच्या उद्देशाने जेव्हा भगवान विष्णूने आपल्या योगमायेने सृष्टीची कल्पना केली तेव्हा त्यांच्या नाभीतून एक कमळ निघाले ज्यावर एक पुरुष आसनस्थ होता. यांची उत्पत्ती ब्रह्मांडाच्या रचनेच्या व सृष्टिनिर्माणाच्या उद्देशाने झाली होती म्हणून हे ब्रह्मा म्हटले गेले. यांनी सृष्टीच्या रचनेच्या क्रमात देव-असुर, गंधर्व, अप्सरा, स्त्री-पुरुष, पशुपक्षी यांना जन्म दिला. याच सृष्टिक्रमात सूर्यदेव व संज्ञा यांचे पुत्र यमराज यांना धर्मराजाचे पद प्राप्त झाले, कारण धर्मानुसार जीवांना त्यांच्या कर्मांचा दंड देण्याचे कार्य त्यांना मिळाले होते. धर्मराजाने जेव्हा एका योग्य सहयोग्याची मागणी ब्रह्मदेवाकडे केली तेव्हा ब्रह्मदेव ध्यानलीन झाले आणि कथेनुसार एक हजार वर्षांच्या तपस्येनंतर एक पुरुष उत्पन्न झाला. या पुरुषाचा जन्म ब्रह्मदेवाच्या कायेतून झाला होता म्हणून हे कायस्थ म्हटले गेले आणि त्यांचे नाव चित्रगुप्त पडले.

चित्रगुप्त पूजाविधी

भगवान चित्रगुप्ताच्या हातांत कर्माचे पुस्तक, लेखणी, दौत आणि जल आहे. ते कुशल लेखक आहेत आणि त्यांच्या लेखणीने जीवांना त्यांच्या कर्मांनुसार न्याय मिळतो. कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथीला भगवान चित्रगुप्ताच्या पूजेचे विधान आहे. या दिवशी भगवान चित्रगुप्त व यमराज यांची मूर्ती स्थापन करून अथवा त्यांचे चित्र ठेवून श्रद्धापूर्वक सर्व प्रकारे फुले, अक्षता, कुंकू, शेंदूर व नाना प्रकारची पक्वान्ने, मिष्टान्न व नैवेद्यासह त्यांची पूजा करावी. आणि मग जाणतेअजाणते घडलेल्या अपराधांसाठी त्यांची क्षमायाचना करावी. अशी श्रद्धा आहे की यमराज व चित्रगुप्ताची पूजा आणि त्यांच्याकडे आपल्या वाईट कर्मांसाठी क्षमा मागितल्याने नरकाचे फळ भोगावे लागत नाही. या संदर्भात एक कथा येथे उल्लेखनीय आहे.

कायस्थ कुटुंबांत या दिवशी लेखणी-दौतीची पूजा होते: नवी लेखणी, दौत व वही किंवा कागद चित्रगुप्तासमोर ठेवून पूजले जातात, आणि पूजेनंतर कागदावर “श्री चित्रगुप्ताय नमः”, आपले नाव-पत्ता व वर्षभराच्या जमाखर्चाचा हिशेब लिहून अर्पण केला जातो. अनेक कुटुंबांत पूजा होईपर्यंत त्या दिवशी लेखणीने लिहिण्याचे काम केले जात नाही. उपवासाचा कोणताही सर्वमान्य नियम नाही; काही लोक पूजा होईपर्यंत उपवास करतात.

चित्रगुप्त पूजा व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (यमद्वितीयेची प्रचलित कथा; कोणत्याही पुराण-अध्यायाशी पडताळलेली नाही)

सौराष्ट्रात एक राजा होऊन गेला ज्याचे नाव सौदास होते. राजा अधर्मी आणि पापकर्म करणारा होता. या राजाने कधीही कोणतेही पुण्याचे काम केले नव्हते. एकदा शिकार खेळताना तो जंगलात भरकटला. तेथे त्याला एक ब्राह्मण दिसला जो पूजा करत होता. राजा उत्सुकतेने ब्राह्मणाजवळ गेला आणि त्याला विचारले की येथे तुम्ही कोणाची पूजा करत आहात? ब्राह्मणाने सांगितले, आज कार्तिक शुक्ल द्वितीया आहे, या दिवशी मी यमराज व चित्रगुप्त महाराजांची पूजा करत आहे. यांची पूजा नरकातून मुक्ती देणारी आहे. राजाने तेव्हा पूजेचे विधान विचारून तेथेच चित्रगुप्त व यमराजाची पूजा केली.

काळाच्या गतीने एके दिवशी यमदूत राजाचे प्राण घेण्यास आले. दूतांनी राजाच्या आत्म्याला साखळदंडांत बांधून फरफटत नेले. रक्तबंबाळ झालेला राजा यमराजाच्या दरबारात पोहोचला तेव्हा चित्रगुप्ताने राजाच्या कर्मांची पुस्तिका उघडली आणि म्हणाले की हे यमराज, तसा हा राजा फार मोठा पापी आहे, याने सदा पापकर्मेच केली आहेत; परंतु याने कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथीला आपले व तुमचे व्रतपूजन केले आहे, म्हणून याची पापे नष्ट झाली आहेत आणि आता याला धर्मानुसार नरकात पाठवता येणार नाही. अशा प्रकारे राजाला नरकातून मुक्ती मिळाली.