कौमारिकी व्रत कथा

कौमारिकी व्रत भगवान शिव व पार्वती यांचा पुत्र कार्तिकेय (स्कंद) याला समर्पित आहे आणि या परंपरेत चैत्र शुक्ल पक्षातील षष्ठीला स्कंद षष्ठी म्हणून साजरे केले जाते. खाली त्याची व्रतकथा, पूजाविधी व माहात्म्य दिले आहे.

तिथी: चैत्र शुक्ल षष्ठी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच); पंचमीयुक्त षष्ठी श्रेष्ठ मानली जाते. स्कंद षष्ठी दर महिन्याच्या शुक्ल षष्ठीलाही पाळली जाते; दक्षिण भारतात कार्तिक (तमिळ ऐप्पसि) शुक्ल षष्ठीपर्यंत सहा दिवसांचे कंद षष्ठी व्रत आणि सूरसंहार पर्व सर्वांत प्रमुख आहे, आणि अनेक ठिकाणी मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी सुब्रह्मण्य षष्ठी म्हणून साजरी होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

शिव व पार्वती यांचा पुत्र कार्तिकेय याला कुमार (स्कंद) असेही म्हणतात; म्हणून ही षष्ठी “कौमारिकी” (कुमाराशी संबंधित) म्हटली जाते. काही परंपरांत त्याचा जन्मदिवस म्हणून चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील षष्ठी तिथीला स्कंद षष्ठी साजरी केली जाते; वराहपुराणात त्याचा जन्म मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठीला सांगितला आहे. या व्रतात कार्तिकेय व त्याची माता पार्वती यांची पूजा केली जाते. कौमारिकी षष्ठी व्रत सामान्यतः स्त्रिया करतात. वराहपुराणात षष्ठी तिथीचा संबंध स्कंदाशी जोडला आहे. कुमार कार्तिकेयाचे व्रत असल्याने याला स्कंद षष्ठी व्रत या नावानेही ओळखले जाते.

कौमारिकी षष्ठी व्रत कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — तारकासुरवध आणि कार्तिकेयजन्माची कथा शिव पुराण (रुद्र संहिता, कुमार खंड), स्कंद पुराण आणि वराह पुराणात वेगवेगळ्या रूपांत आढळते; येथे पुस्तिकेतील संक्षिप्त रूप दिले आहे.

राक्षसराज तारकासुराचा अत्याचार वाढत चालला होता. त्याने देवलोकावर आक्रमण करून देवराज इंद्राचा पराभव केला. देवगण आपल्या दुर्दशेने फार दुःखी झाले आणि ब्रह्मदेवाकडे आपली समस्या घेऊन उपस्थित झाले. ब्रह्मदेवाने देवांची समस्या ऐकून बराच विचार केला आणि सांगितले की तारकासुराचा अंत केवळ शिवपुत्रच करू शकतो. हे उत्तर ऐकून देवगण चिंतित झाले कारण शिव सतीच्या वियोगात समाधी लावून बसले होते. शिवाला समाधीतून जागवणे व मग त्यांचा विवाह घडवणे देवांना अशक्य काम वाटत होते.

देवांच्या अडचणी दूर करण्यासाठी कामदेवाने शिवाला समाधीतून जागवण्याचे आश्वासन दिले. कामदेवाला आपल्या प्रयत्नात यश मिळाले आणि शिवाची समाधी उतरली. कामदेवाला या दुःसाहसामुळे आपले शरीर गमवावे लागले. देवांनी जेव्हा शिवाला तारकासुराविषयी सांगितले तेव्हा शिवाचा क्रोध शांत झाला आणि त्यांनी देवांच्या कल्याणासाठी दुसरा विवाह करण्याचे मान्य केले.

दुसरीकडे सती पार्वतीच्या रूपात पुनर्जन्म घेऊन शिवाला पुन्हा पती म्हणून मिळवण्यासाठी तपस्या करत होती. शिवाने पार्वतीच्या तपस्येने प्रसन्न होऊन तिच्याशी विवाह केला. पुस्तिकेच्या परंपरेनुसार चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील षष्ठीच्या दिवशी शिव व पार्वती यांचा पुत्र म्हणून कुमार कार्तिकेयाचा जन्म झाला. पुराणांनुसार शिवाचे तेज अग्नी आणि गंगेद्वारे शरवणात (बोरूंच्या वनात) पोहोचले, जेथे बालक प्रकट झाले. असे सांगितले जाते की सहा कृत्तिकांनी कुमार कार्तिकेयाचे पालनपोषण केले, म्हणून त्याचे नाव कार्तिकेय पडले.

देवांनी भगवान शिवाकडून कार्तिकेयाला मागून घेऊन त्याची पूजा केली आणि त्याला आपला सेनापती करून तारकासुराच्या नगरीवर आक्रमण केले. कथापरंपरेनुसार तारकासुर व कुमार कार्तिकेय यांचे युद्ध सहा दिवस चालले (दक्षिण भारतीय परंपरेत षष्ठीचा संबंध सूरपद्मवधाशी जोडला जातो). या युद्धात कार्तिकेयाने आपल्या शक्तीच्या प्रहाराने तारकासुराचा वध केला. देवांना तारकासुराने बळकावलेला स्वर्ग परत मिळाला.

कौमारिकी षष्ठी व्रतविधी

कौमारिकी षष्ठी व्रतात पंचमीने युक्त षष्ठी तिथीच्या दिवशी व्रत ठेवणे श्रेष्ठ मानले जाते. या व्रतात पंचमीच्या दिवसापासून व्रताचा आरंभ केला जातो. षष्ठीच्या दिवशीही व्रत ठेवून कुमार कार्तिकेय व माता पार्वती यांची पूजा केली जाते. लोकपरंपरेत अशी मान्यता आहे की व्रत करणाऱ्याने (पूजा करणाऱ्याने) स्वतः दक्षिण दिशेकडे तोंड करून कुमार कार्तिकेयाला अर्घ्य द्यावे. स्कंद कुमाराला दही, तूप, तांदूळ, फळे व मिष्टान्न अर्पण करण्याचेही विधान आहे. पुस्तिकेनुसार कार्तिकेय भगवंताला वस्त्र व तांब्याचे कडेही भेट दिले जाते. पूजेनंतर श्रद्धाळू भक्त स्कंद कुमाराची (कार्तिकेयाची) आरतीही गातात. व्रत करणारे इच्छेनुसार या दिवशी फलाहार करू शकतात. षष्ठीच्या संध्याकाळी पूजेनंतर किंवा दुसऱ्या दिवशी सप्तमीला सकाळी पूजा करून व्रताचे पारण केले जाते.

दक्षिण दिशेची मान्यता

लोकपरंपरेत व्रत करणारे दक्षिण दिशेकडे तोंड करून कार्तिकेयाची पूजा करतात; या मान्यतेमागे एक लोककथा आहे. कथेनुसार एकदा शिव व माता पार्वती यांनी गणेश व कार्तिकेय यांना सांगितले की जो आधी पृथ्वीची प्रदक्षिणा पूर्ण करून परत येईल त्याची पूजा आधी होईल. (हे लोकपरंपरेतील रूप आहे; शिव पुराणात हाच प्रसंग आधी कोणाचा विवाह होईल याच्याशी जोडलेला आहे.) कार्तिकेय मोरावर बसून पृथ्वीची प्रदक्षिणा करू लागला.

गणेशाचे वाहन उंदीर होते म्हणून तो कार्तिकेयाप्रमाणे वेगाने पृथ्वीची प्रदक्षिणा करू शकत नव्हता. या स्थितीत गणेशाने बुद्धीचा वापर करत मातापित्यांची प्रदक्षिणा पूर्ण केली. मातापित्यांची प्रदक्षिणा पृथ्वीप्रदक्षिणेसमान मानली गेली आहे, म्हणून गणेशाला विजयी घोषित केले गेले.

कार्तिकेय या गोष्टीने नाराज होऊन दक्षिण दिशेला निघून गेला (शिव पुराणानुसार तो क्रौंच पर्वतावर जाऊन राहिला). अशी श्रद्धा आहे की याच कारणाने व्रत करणारे दक्षिणेकडे तोंड करून कार्तिकेयाची पूजा करतात. दक्षिण भारतात कार्तिकेय सर्व देवांमध्ये प्रमुख मानला जातो, तेथे त्याला मुरुगन स्वामी या नावाने पूजले जाते.

स्कंद षष्ठी माहात्म्य

अशी श्रद्धा आहे की हे व्रत केल्याने संतानसुख मिळते, आणि संततीच्या कल्याणासाठीही हे व्रत उत्तम मानले गेले आहे. अशी श्रद्धा आहे की यामुळे घरात सुख-समृद्धी येते.