पथवारी माता कथा

पथवारी माता ही वाटेची (पथाची) लोकदेवता आहे; तिचे स्थान सहसा गावाच्या वाटेवर, पिंपळाजवळचा छोटा चौथरा किंवा दगडांचा ढीग असते. राजस्थान, ब्रज व माळवा येथील लोकपरंपरेत ही लोककथा शीतला अष्टमीला तसेच कार्तिक महिन्यात पथवारी पूजताना सांगितली जाते.

तिथी: शीतला अष्टमी — फाल्गुन कृष्ण अष्टमी (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात चैत्र कृष्ण अष्टमी); तसेच कार्तिक महिन्यात कार्तिकस्नानाच्या दिवसांत, कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

पथवारी माता कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (राजस्थान व ब्रजमधील लोककथा)

लोककथेनुसार एक गूजरी माई होती. तिला दोन सुना होत्या. दोन्ही सुनांना सासूने दूध विकण्यासाठी जवळच्या गावी पाठवले. मोठी सून बरीच हुशार होती आणि पैशांचा हिशेबही ठेवायला जाणत होती, म्हणून रोज दूध विकून सारे पैसे आणून सासूला देत असे. याउलट धाकटी सून फार भोळी होती. तिला हिशेब करता येत नव्हता.

एके दिवशी ती दूध विकायला जात असताना तिने पाहिले की काही स्त्रिया पथवारी पूजन करत आहेत आणि पिंपळाच्या झाडाला पाण्याने शिंपत आहेत. सुनेने त्या स्त्रियांना विचारले की पथवारी पूजन करून शिंपल्याने कोणते फळ मिळते? यावर त्या स्त्रियांनी सांगितले की पथवारी मातेला शिंपल्याने अन्न, धन तसेच लक्ष्मी मिळते. स्त्रियांचे बोलणे ऐकून धाकट्या सुनेने दूध तेथेच मोठ्या पिंपळावर चढवून पथवारी मातेला शिंपले. ती दररोज याच प्रकारे दूध नेत असे आणि पथवारी शिंपून येत असे.

काही दिवसांनंतर सासूने सुनेकडे दुधाचे पैसे मागितले तेव्हा तिने दुसऱ्या दिवशी आणण्याचे सांगितले, पण तिने दुसऱ्या दिवशीही पैसे आणले नाहीत. अशा रीतीने पूर्ण एक महिना उलटला. तेव्हा सासू म्हणाली की आज पैसे घेऊनच ये. दुसऱ्या दिवशी ती पैसे घेण्यासाठी घरातून निघाली तेव्हा उदास होऊन पथवारी मातेच्या चौथऱ्याजवळ बसली. तेव्हाच पथवारी माता म्हातारीचे रूप घेऊन आली आणि म्हणाली, मुली तू उदास का बसली आहेस? सून म्हणाली, माझी सासू मला रोज दूध विकायला पाठवत होती पण मला दूध विकताच येत नाही, म्हणून मी तर पथवारी मातेला दुधाने शिंपत होते. आज सासूने पैसे घेऊन येण्यास सांगितले आहे. आता तुम्हीच सांगा मी पैसे कोठून घेऊन जाऊ?

म्हातारी माई म्हणाली, मुली हे दगड पडले आहेत, ते टोपलीत भरून घेऊन जा आणि हे दगड कोठीत ठेव. सुनेने म्हातारीच्या सांगण्याप्रमाणे दगड टोपलीत भरले आणि घरी परतून कोठीत ठेवले. नेहमीप्रमाणे सासूने पैसे मागितले तेव्हा सून म्हणाली, आईसाहेब कोठीत ठेवले आहेत. सासूने कोठीचा दरवाजा उघडताच पाहिले की त्यात अपार हिरे-मोती व धन ठेवलेले होते. सासूने धाकट्या सुनेला विचारले, एवढे धन कोठून आणलेस? यावर सून म्हणाली, मी दररोज पथवारी मातेला शिंपत होते, तिच्याच कृपेने हे धन मिळाले आहे.

ही सारी गोष्ट मोठ्या सुनेला कळली तेव्हा तिने विचार केला की धाकटी तर कच्चे दूध शिंपत होती, मी तर गरम दुधाने शिंपेन. असा विचार करून ती रोज गरमगरम दूध शिंपू लागली. धाकट्या सुनेप्रमाणे पूर्ण महिना उलटल्यावर ती पथवारी मातेजवळ जाऊन बसली. पथवारी माता म्हातारीच्या रूपात आली आणि म्हणाली, मुली काय हवे? मोठी सून म्हणाली, मी दररोज पथवारी मातेला गरमगरम दूध शिंपत आले आहे. आता सासू पैसे मागत आहे, पैसे कोठून आणू? यावर म्हातारी माई म्हणाली, हे दगड ठेवले आहेत, तूही घेऊन जा.

मोठ्या सुनेने भरपूर दगड टोपलीत भरले आणि मोठ्या मुश्किलीने घरापर्यंत पोहोचली तोच ठेच लागून पडली. सारे दगड घरासमोर पडले. येणारेजाणारे ठेचकाळत आणि शिव्याशाप देत. ती पुन्हा पथवारी मातेजवळ जाऊन म्हणाली, हे माते तू माझ्याशी असे का केलेस? तेव्हा पथवारी माता म्हणाली, धाकट्या सुनेने मोठ्या लगनीने व भावाने आणि लोभाविना दूध शिंपले होते आणि तू लोभाने माझ्यावर गरमगरम दूध ओतलेस, ज्यामुळे माझ्या शरीरावर फोड आले आहेत. मोठ्या सुनेला आपल्या चुकीची जाणीव झाली आणि तिने माफी मागितली. पथवारी मातेने तिला माफ केले.

॥ बोला पथवारी मातेचा जयजयकार ॥

पाठभेद: काही भागांत ही कथा एका सुनेची व तिच्या सासूची सांगितली जाते; त्यात सून पिंपळाला दूध आणि पथवारीला दही शिंपते आणि कार्तिक पौर्णिमेला तिच्या भक्तीचे फळ मिळते.

पूजाविधी

• पथवारीचे स्थान वाटेवर पिंपळाजवळचा चौथरा किंवा दगडांचा छोटा ढीग असते; ते नसेल तिथे स्त्रिया माती किंवा दगडाची पथवारी करून पूजा करतात.
• स्नानानंतर तांब्यात पाणी घेऊन (अनेक घरांत कच्चे दूध किंवा दही मिसळून) पथवारी व पिंपळ शिंपले जातात.
• कुंकू, अक्षता व फुले वाहून दिवा लावला जातो, प्रदक्षिणा घातली जाते आणि ही कथा सांगितली-ऐकली जाते.
• शीतला अष्टमीला ही पूजा त्या दिवशीच्या शिळ्या नैवेद्यासह होते; कार्तिकात कार्तिकस्नानानंतर रोज किंवा पौर्णिमेला.
• पथवारी पूजनासाठी वेगळा उपवास आवश्यक मानला जात नाही; ज्या स्त्रिया शीतला अष्टमीचे किंवा कार्तिकाचे व्रत करतात, त्या त्याच व्रताचे नियम पाळतात.