ऋषि पंचमी व्रत कथा

ऋषिपंचमी भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंचमीला साजरी केली जाते आणि हा सण सप्तर्षींच्या आराधनेला समर्पित आहे. खाली या व्रताची पूजाविधी व कथा दिली आहे.

तिथी: भाद्रपद शुक्ल पंचमी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी मध्याह्नकाळी पंचमी तिथी असते त्या दिवशी व्रत केले जाते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

अशी श्रद्धा आहे की ऋषिपंचमीचे व्रत सर्वांसाठी फलदायक असते. हे व्रत श्रद्धेने व भक्तीने साजरे केले जाते. या दिवशी ऋषींचे पूर्ण विधिविधानाने पूजन करून कथाश्रवण करण्याचे फार महत्त्व असते. अशी श्रद्धा आहे की हे व्रत पापांचा नाश करणारे व श्रेष्ठ फलदायी आहे. मूळतः हा सप्तर्षींविषयी श्रद्धा व कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा सण आहे. उत्तर भारताबरोबरच महाराष्ट्र व नेपाळमध्येही हे व्रत मोठ्या प्रमाणावर केले जाते; ते हरतालिकेनंतर दोन दिवसांनी येते.

ऋषिपंचमी पूजन

पूर्वकाळी हे व्रत समस्त वर्णांच्या पुरुषांसाठी सांगितले होते, परंतु काळाबरोबर आता ते बहुतांशी स्त्रियांकडून केले जाते. या दिवशी पवित्र नद्यांत स्नानाचेही फार महत्त्व असते. सप्तर्षी — कश्यप, अत्री, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी व वसिष्ठ — आणि अरुंधती यांच्या प्रतिमा स्थापन करून त्यांना पंचामृताने स्नान घालावे. त्यानंतर त्यांच्यावर चंदनाचा लेप लावावा, फुले व सुगंधित पदार्थ, धूप, दीप इत्यादी अर्पण करावेत तसेच श्वेत वस्त्रे, यज्ञोपवीते व नैवेद्याने पूजा आणि मंत्रजप करावा.

व्रताचे नियम

• व्रतराज आदी व्रतग्रंथांनुसार या व्रतात नांगरलेल्या शेतातील धान्य घेतले जात नाही; भाज्या, कंदमुळे, फळे किंवा देवभात (नीवार), वरई यांसारखे न नांगरता उगवलेले धान्य घेतले जाते. महाराष्ट्रात या दिवशी अशाच भाज्यांची “ऋषीची भाजी” करण्याची परंपरा आहे.
• परंपरेनुसार अनेक स्त्रिया या दिवशी आघाड्याच्या (अपामार्ग) काडीने दात घासून स्नान करतात.
• पूजा मध्याह्नकाळी केली जाते आणि कथाश्रवणानंतर व्रत सोडले जाते.
• उद्यापन: कुटुंबाच्या परंपरेनुसार काही वर्षे व्रत केल्यानंतर सप्तर्षींचे पूजन करून ब्राह्मणांना भोजन व दान देऊन उद्यापन केले जाते.

ऋषिपंचमी कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — व्रतग्रंथांत (व्रतराज आदी) भविष्योत्तर पुराणाच्या नावाने उद्धृत

एका काळी विदर्भ देशात उत्तंक नावाचा ब्राह्मण आपल्या पतिव्रता पत्नीसह राहत होता. त्याच्या कुटुंबात एक पुत्र व एक कन्या होती. ब्राह्मणाने आपल्या कन्येचा विवाह चांगल्या ब्राह्मणकुळात करून दिला, परंतु काळाच्या प्रभावाने कन्येचा पती अकाली मृत्यू पावला आणि ती विधवा होऊन आपल्या पित्याच्या घरी परतली. एके दिवशी मध्यरात्री मुलीच्या शरीरात किडे पडू लागले.

आपल्या कन्येच्या शरीरावर किडे पाहून मातापिता दुःखाने व्यथित झाले आणि आपल्या कन्येच्या या अवस्थेचे कारण जाणून घेण्याचा प्रयत्न करू लागले. उत्तंकांनी ध्यान लावून आपल्या योगबलाने त्या कन्येच्या पूर्वजन्माचे संपूर्ण वृत्त जाणले आणि म्हणाले की ही कन्या पूर्वजन्मी ब्राह्मणी होती आणि हिने एकदा रजस्वला असतानाही घरातील भांडी इत्यादींना स्पर्श केला होता व कामे करू लागली होती; याच पापामुळे हिच्या शरीरावर किडे पडले आहेत.

धर्मशास्त्रीय मान्यतेनुसार रजस्वला काळात गृहकार्य निषिद्ध मानले आहे, परंतु हिने या गोष्टीकडे लक्ष दिले नाही आणि तिला त्याचे प्रायश्चित्त भोगावे लागत आहे. उत्तंक पुढे म्हणतात की जर या कन्येने ऋषिपंचमीचे व्रत केले आणि श्रद्धाभावाने पूजा व क्षमाप्रार्थना केली तर तिला आपल्या पापांतून मुक्ती मिळेल. अशा प्रकारे कन्येने ऋषिपंचमीचे व्रत केल्याने तिला आपल्या पापातून मुक्ती मिळाली.

दुसऱ्या एका कथेनुसार ही कथा श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला सांगितली होती. कथेनुसार वृत्रासुराचा वध केल्यामुळे इंद्राला ब्रह्महत्येचे महान पाप लागले तेव्हा त्याने या पापातून मुक्ती मिळवण्यासाठी ब्रह्मदेवाची प्रार्थना केली. ब्रह्मदेवाने त्याच्यावर कृपा करून ते पाप चार भागांत वाटले — पहिला भाग अग्नीच्या ज्वाळेत, दुसरा नद्यांच्या पावसाळी जलात, तिसरा पर्वतांत आणि चौथा स्त्रीच्या रजात — आणि अशा प्रकारे इंद्राला पापातून मुक्ती दिली. पारंपरिक श्रद्धेनुसार स्त्रिया हे व्रत रजस्वला काळात नकळत घडलेल्या दोषांच्या प्रायश्चित्तासाठी करतात; मूळतः हे व्रत सर्वांसाठी सप्तर्षींविषयी कृतज्ञतेचा सण आहे.

पाठभेद: श्रीमद्भागवतात (षष्ठ स्कंध) इंद्राला ब्रह्महत्या विश्वरूपाच्या वधामुळे लागते आणि ती पृथ्वी, जल, वृक्ष व स्त्रिया वाटून घेतात; महाभारताच्या शांतिपर्वातही या विभागणीचे वेगळे वर्णन आहे.