शीतला षष्ठी व्रत कथा

माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील षष्ठी (सहाव्या) तिथीला शीतला षष्ठीचे व्रत केले जाते. अशी श्रद्धा आहे की या व्रताने व्रतीचे आयुष्य आणि संततीची कामना पूर्ण होते. हे व्रत मुख्यतः स्त्रिया करतात; या दिवशी गरम पाण्याने स्नान आणि ताजे शिजवलेले गरम जेवण केले जात नाही. काही ठिकाणी (लोकपरंपरेत) या दिवशी कुत्र्याला टिळा लावून पक्वान्ने खाऊ घालण्याची प्रथाही आहे.

हे व्रत विशेषतः बंगालमध्ये “शीतल षष्ठी” या नावाने, सरस्वती पूजेच्या (वसंत पंचमीच्या) दुसऱ्या दिवशी प्रचलित आहे; तिथे या दिवशी षष्ठी देवीची पूजा करून आदल्या दिवशी केलेले थंड अन्न घेतले जाते, तर हिंदी व्रतपुस्तके हा दिवस शीतला मातेशी जोडतात. शिळ्या अन्नाची अशीच परंपरा उत्तर भारतात शीतला अष्टमीला (बसौडा) आहे, पण तो फाल्गुन कृष्ण अष्टमीचा (पूर्णिमांत पंचांगात चैत्र कृष्ण अष्टमी) वेगळा सण आहे. ओडिशातील “सीतल षष्ठी” (ज्येष्ठ शुक्ल षष्ठी, शिव-पार्वती विवाहाचा उत्सव) हाही यापेक्षा वेगळा सण आहे.

तिथी: माघ शुक्ल षष्ठी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी षष्ठी असते त्या दिवशी व्रत केले जाते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

शीतला षष्ठी व्रतविधी

व्रताच्या दिवशी उपवास करणाऱ्याने सकाळी लवकर उठावे. सकाळी उठून, स्नान व नित्यक्रियांतून निवृत्त होऊन त्याने माता शीतलादेवीची पूजा करावी. मातेची पूजा या दिवशी षोडशोपचारांनी करणे कल्याणकारी ठरते. या दिवशी मातेला शिळ्या भोजनाचा नैवेद्य दाखवून, स्वतःही शिळे भोजन ग्रहण केले जाते. व्रताच्या एक दिवस आधीच व्रताचा नैवेद्य तयार करून ठेवला जातो. कुटुंबातील ज्या सदस्यांचे व्रत नसते, त्यांच्यासाठीही एक दिवस आधीच स्वयंपाक करून ठेवला जातो. व्रताच्या दिवशी चूल न पेटवण्याची प्रथा आहे. पण घरात कोणी रोगी अथवा वृद्ध असेल, तर त्यांच्यासाठी व्रताच्या दिवशी भोजन तयार करता येते.

व्रताचे नियम: या दिवशी चूल पेटत नाही, म्हणून व्रत करणाऱ्या स्त्रिया पूजेनंतर आदल्या दिवशी केलेले अन्नच प्रसाद म्हणून घेतात; निर्जल उपवास हा या व्रताचा नियम नाही. दुसऱ्या दिवसापासून स्वयंपाक नेहमीप्रमाणे होतो.

शीतला षष्ठी व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (हिंदी व्रतपुस्तकांत प्रचलित शीतला मातेची लोककथा)

शीतला षष्ठी व्रतकथेनुसार एका काळची गोष्ट आहे की एका ब्राह्मणाला सात मुले होती. त्या सर्वांचा विवाह झाला होता, परंतु त्याच्या कोणत्याही मुलाला संतती नव्हती. एकदा एका वृद्धेने ब्राह्मणीला सुनांकडून शीतला षष्ठीचे व्रत करवून घेण्याचा सल्ला दिला. त्या ब्राह्मणीने श्रद्धापूर्वक व्रत करवले. व्रतानंतर एका वर्षातच तिच्या सुनांना संततीची प्राप्ती झाली.

एकदा ब्राह्मणीने व्रतात सांगितलेल्या गोष्टींचे भान न ठेवता व्रताच्या दिवशी गरम पाण्याने स्नान केले. व्रताच्या दिवशीही ताजे भोजन खाल्ले आणि व्रताच्या वेळी सांगितलेल्या विधिनियमांचे पालन केले नाही. हीच चूक ब्राह्मणीच्या सुनांनीही केली. त्याच रात्री ब्राह्मणीला भयानक स्वप्न पडले. ती दचकून जागी झाली, तेव्हा तिने पाहिले की तिच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य मरण पावले आहेत. आपल्या कुटुंबातील सदस्यांना पाहून ती शोक करू लागली. शेजाऱ्यांनी तिला सांगितले की हे भगवती शीतला मातेच्या प्रकोपाने झाले आहे. हे ऐकून ब्राह्मणीचा विलाप वाढला. ती रडत जंगलाकडे चालू लागली. जंगलात तिला एक म्हातारी भेटली. ती म्हातारी अग्नीच्या ज्वाळेत तळमळत होती. म्हातारीने तिला सांगितले की अग्नीची जळजळ दूर करण्यासाठी मातीच्या भांड्यात दही घेऊन माझ्या अंगाला लेप कर, त्याने माझी ज्वाळा शांत होईल आणि शरीर स्वस्थ होईल. तेव्हा ब्राह्मणीला उमगले की ही म्हातारी स्वतः शीतला माता आहे. तिला आपल्या कृत्याचा फार पश्चात्ताप झाला. तिने मातेची क्षमा मागितली आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत करण्याची विनंती केली. मातेने तिला दर्शन देऊन मृतांच्या डोक्यावर दह्याचा लेप करण्याचा आदेश दिला. ब्राह्मणीने अगदी तसेच केले आणि असे केल्यावर तिच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य जिवंत झाले. त्या दिवसापासून हे व्रत संततीच्या कामनेसाठी केले जाते.

पाठभेद: बंगालमधील शीतल षष्ठीशी जोडलेल्या कथा षष्ठी देवीच्या आहेत, आणि शीतला अष्टमीच्या (बसौडा) कथेचीही अनेक रूपे प्रचलित आहेत; वरील कथा हिंदी व्रतपुस्तकांतील रूप आहे.