वट सावित्री व्रत कथा

वटसावित्री व्रत हे सौभाग्यवती स्त्रियांचे प्रमुख व्रत आहे, जे ज्येष्ठ कृष्ण अमावास्येला वट (वड) वृक्षाच्या पूजेसह केले जाते. खाली त्याचे विधिविधान आणि पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

तिथी: महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, कर्नाटक व दक्षिण भारतात हे व्रत ज्येष्ठ शुक्ल पौर्णिमेला “वटपौर्णिमा” म्हणून केले जाते (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). उत्तर भारतात ते ज्येष्ठ कृष्ण अमावास्येला (पूर्णिमांत पंचांग; अमांत पंचांगात वैशाख अमावास्या) केले जाते. अधिक मास असलेल्या वर्षी व्रत शुद्ध (निज) ज्येष्ठात होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

हे व्रत सौभाग्यवती स्त्रियांचा मुख्य सण मानला जातो. हे व्रत मुख्यतः ज्येष्ठ कृष्ण अमावास्येला केले जाते. या दिवशी वट (वड) वृक्षाची पूजा होते. या दिवशी सत्यवान-सावित्री आणि यमराज यांची पूजा केली जाते. स्त्रिया हे व्रत अखंड सौभाग्यवती होण्यासाठी, म्हणजे आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, आरोग्यासाठी व प्रगतीसाठी करतात. कथेनुसार, सावित्रीने आपल्या पतिव्रताधर्माने आणि बुद्धिचातुर्याने यमराजाकडून आपल्या पतीचे, सत्यवानाचे प्राण परत मिळवले होते.

व्रताचे विधिविधान

या दिवशी स्त्रियांनी पहाटे केसांसह स्नान करावे. त्यानंतर एका बांबूच्या टोपलीत वाळू भरून ब्रह्मदेवाच्या मूर्तीची स्थापना करावी. ब्रह्मदेवाच्या डाव्या बाजूला सावित्रीची मूर्ती स्थापन करावी. याच प्रकारे दुसऱ्या टोपलीत सत्यवान व सावित्री यांच्या मूर्ती स्थापन करून दोन्ही टोपल्या वटवृक्षाखाली ठेवाव्यात. सर्वप्रथम ब्रह्मदेव व सावित्रीचे पूजन करावे, त्यानंतर सत्यवान व सावित्रीची पूजा करावी आणि वडाच्या झाडाला पाणी घालावे. जल, फुले, मौली, कुंकू, कच्चे सूत, भिजवलेले हरभरे, गूळ तसेच धूपदीप यांनी वटवृक्षाची पूजा केली जाते. वटवृक्षाला जल अर्पण करून त्याच्या बुंध्याभोवती कच्चा धागा गुंडाळून तीन वेळा प्रदक्षिणा घालावी. वडाच्या पानांचे दागिने घालून वटसावित्रीची कथा ऐकावी. भिजवलेल्या हरभऱ्यांचे वाण काढून त्यावर पैसे ठेवून आपल्या सासूला द्यावे व त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा. जर सासू दूर असेल तर वाण बनवून तिकडे पाठवावे. वट व सावित्रीच्या पूजेनंतर विडा, शेंदूर व कुंकवाने सवाष्ण स्त्रियांचे पूजन करण्याचेही विधान आहे. पूजा संपल्यावर ब्राह्मणांना वस्त्रे व फळे आदी बांबूच्या टोपलीत (करंडीत) ठेवून दान करावीत.

जिथे जवळपास वटवृक्ष नसतो, तिथे वटवृक्षाचे चित्र ठेवून त्याच विधीने पूजा केली जाते.

यानंतर वटसावित्रीची कथा ऐकावी.

व्रताचे नियम

बहुतेक स्त्रिया वटपौर्णिमेच्या (किंवा अमावास्येच्या) दिवशीच व्रत करतात; काही घराण्यांत सावित्रीच्या त्रिरात्र व्रताप्रमाणे त्रयोदशीपासून तीन दिवसांचे व्रत केले जाते.

व्रत निर्जल किंवा फलाहार करून — कुळाच्या परंपरेनुसार — केले जाते. गर्भवती, आजारी व वृद्ध स्त्रिया फलाहार करून व्रत करू शकतात.

पारणे पूजा व कथा झाल्यावर परंपरेनुसार त्याच दिवशी सायंकाळी किंवा दुसऱ्या दिवशी सकाळी केले जाते.

वट सावित्री व्रत कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — महाभारत, वनपर्व (पतिव्रता-माहात्म्य पर्व); वटवृक्षाचा प्रसंग व्रतपरंपरेतील आहे.

एका काळी मद्र देशात अश्वपती नावाचा परम ज्ञानी राजा राज्य करत होता. त्याने संततिप्राप्तीसाठी आपल्या पत्नीसह सावित्रीदेवीचे विधिपूर्वक व्रत व पूजन केले आणि कन्या होण्याचा वर प्राप्त केला. या पूजेच्या फळाने त्यांच्याकडे सर्वगुणसंपन्न सावित्रीचा जन्म झाला.

सावित्री विवाहयोग्य झाल्यावर राजाने तिला स्वतः आपला वर निवडण्यास सांगितले. अश्वपतीने तिला वृद्ध मंत्र्यांसोबत आपला पती निवडण्यासाठी पाठवले. एके दिवशी महर्षी नारद राजा अश्वपतीकडे आले असताना सावित्री आपला वर निवडून परतली. तिने आदरपूर्वक नारदांना प्रणाम केला. नारदांनी विचारल्यावर सावित्री म्हणाली — “राजा द्युमत्सेन, ज्याचे राज्य हिरावले गेले आहे, जो आंधळा होऊन आपल्या पत्नीसह वनांत भटकत आहे, त्याचाच एकुलता एक आज्ञाधारक पुत्र सत्यवान याला मी आपला पती म्हणून वरले आहे.”

तेव्हा नारदांनी त्रिकालदर्शी दृष्टीने सत्यवानाचा भूत, वर्तमान व भविष्यकाळ पाहून राजाला सांगितले — “राजन्! तुझ्या कन्येने निःसंशय फार योग्य वराची निवड केली आहे. सत्यवान गुणी व धर्मात्मा आहे. तो सावित्रीसाठी सर्व प्रकारे योग्य आहे; परंतु एक मोठा दोष आहे. तो अल्पायुषी आहे आणि आजपासून एका वर्षाने त्याचा मृत्यू होईल.”

नारदांची अशी भविष्यवाणी ऐकून राजाने आपल्या कन्येला दुसरा एखादा वर शोधण्यास सांगितले. यावर सावित्री म्हणाली — “बाबा! आर्यकन्या आपला पती एकदाच निवडतात. राजा एकदाच आज्ञा देतो, पंडित एकदाच प्रतिज्ञा करतो आणि कन्यादानही एकदाच केले जाते. मी सत्यवानाला मनाने आपला पती म्हणून स्वीकारले आहे; आता तो अल्पायुषी असो वा दीर्घायुषी, सत्यवानच माझा पती होईल.”

सावित्रीचे असे दृढ शब्द ऐकून राजा अश्वपतीने तिचा विवाह सत्यवानाशी करून दिला. सावित्रीने नारदांकडून आपल्या पतीच्या मृत्यूची वेळ जाणून घेतली होती. सावित्री आपला पती व सासूसासरे यांची सेवा करत वनात राहू लागली.

काळ लोटत गेला आणि वर्ष पूर्ण होत आले. नारदांचे शब्द तिला दिवसेंदिवस अस्वस्थ करत राहिले. अखेर जेव्हा नारदांच्या सांगण्यानुसार तिच्या पतीच्या जीवनाचे तीन दिवस उरले, तेव्हापासून ती उपवास करू लागली. नारदांनी सांगितलेल्या निश्चित तिथीला तिने पितरांचे पूजन केले. नेहमीप्रमाणे त्या दिवशीही सत्यवान लाकडे तोडण्यास निघाला तेव्हा सासूसासऱ्यांची आज्ञा घेऊन तीही त्याच्यासोबत वनात निघाली.

वनात सत्यवानाने सावित्रीला गोडगोड फळे आणून दिली आणि स्वतः एका वृक्षावर लाकडे तोडण्यास चढला. वृक्षावर चढताच सत्यवानाच्या डोक्यात असह्य वेदना होऊ लागल्या. तो वृक्षावरून खाली उतरला. सावित्रीने त्याला जवळच्या वडाच्या झाडाखाली झोपवून त्याचे डोके आपल्या मांडीवर घेतले. सावित्रीचे हृदय कंपत होते. तेव्हाच तिने दक्षिण दिशेकडून यमराजाला येताना पाहिले. यमराज (धर्मराज) सत्यवानाचा जीव घेऊन निघाला तेव्हा सावित्रीही त्यांच्या मागोमाग निघाली.

पाठलाग करणाऱ्या सावित्रीला यमराजाने समजावून परत जाण्यास सांगितले. परंतु सावित्री म्हणाली — “हे यमराज! पत्नीच्या पत्नीत्वाची सार्थकता याच गोष्टीत आहे की तिने पतीचे सावलीप्रमाणे अनुसरण करावे. पतीच्या मागे जाणे हाच स्त्रीधर्म आहे. पतिव्रत्याच्या प्रभावाने आणि तुमच्या कृपेने कोणीही माझी गती रोखू शकत नाही, ही माझी मर्यादा आहे. याविरुद्ध काहीही बोलणे तुम्हाला शोभणारे नाही.”

सावित्रीच्या धर्मयुक्त वचनांनी प्रसन्न होऊन यमराजाने तिला तिच्या पतीच्या प्राणांव्यतिरिक्त कोणताही वर मागण्यास सांगितले. सावित्रीने यमराजाकडून आपल्या सासऱ्यांच्या डोळ्यांची हरवलेली ज्योती व दीर्घायुष्य मागून घेतले. यमराज “तथास्तु” म्हणून पुढे निघाला. तरीही सावित्रीने यमराजाचा पाठलाग सोडला नाही. यमराजाने तिला पुन्हा परत जाण्यास सांगितले. यावर सावित्री म्हणाली — “हे धर्मराज! मला आपल्या पतीमागे चालण्यात कोणतीही अडचण नाही. पतीविना नारीजीवनाची कोणतीही सार्थकता नाही. आम्ही पतिपत्नी भिन्नभिन्न मार्गांनी कसे जाऊ शकतो? पतीचे अनुगमन हे माझे कर्तव्य आहे.”

यमराजाने सावित्रीच्या पतिव्रताधर्माची निष्ठा पाहून पुन्हा वर मागण्यास सांगितले. सावित्रीने आपल्या सासूसासऱ्यांच्या हरवलेल्या राज्याची प्राप्ती व शंभर भावांची बहीण होण्याचा वर मागितला. यमराज पुन्हा “तथास्तु” म्हणून पुढे निघाला. परंतु सावित्री अजूनही यमराजाचा पाठलाग करत होती. यमराजाने पुन्हा तिला परत जाण्यास सांगितले, परंतु सावित्री आपल्या निश्चयावर अटळ राहिली.

तेव्हा यमराज म्हणाला — “हे देवी! जर तुझ्या मनात अजूनही काही कामना असेल तर सांग. जे मागशील तेच मिळेल.” यावर सावित्री म्हणाली — “जर तुम्ही खरोखर माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि खऱ्या हृदयाने वरदान देऊ इच्छित असाल तर मला शंभर पुत्रांची माता होण्याचा वर द्या.” यमराज “तथास्तु” म्हणून पुढे निघाला.

यमराजाने मागे वळून पाहिले आणि सावित्रीला म्हटले — “आता पुढे येऊ नकोस. तुला मागेल तो वर देऊन झाला आहे, तरीही माझा पाठलाग का करत आहेस?”

सावित्री म्हणाली — “धर्मराज! तुम्ही मला शंभर पुत्रांची माता होण्याचे वरदान तर दिले, पण मी पतीविना संततीला जन्म देऊ शकते का? मला माझा पती परत मिळालाच पाहिजे, तरच मी तुमचे वरदान पूर्ण करू शकेन.”

सावित्रीची धर्मनिष्ठा, पतिभक्ती आणि युक्तिपूर्ण वचने ऐकून यमराजाने सत्यवानाचा जीव मुक्त केला. सावित्रीला वर देऊन यमराज अंतर्धान पावला.

सावित्री त्याच वटवृक्षाखाली पोहोचली जेथे सत्यवानाचे शरीर पडले होते. सावित्रीने प्रणाम करून वटवृक्षाची प्रदक्षिणा पूर्ण करताच सत्यवानाचे मृत शरीर जिवंत झाले. दोघे हर्षाने घराकडे निघाले.

प्रसन्नचित्त सावित्री आपल्या पतीसह सासूसासऱ्यांकडे गेली. सासऱ्यांची नेत्रज्योती परत आली होती. त्यांच्या राज्याचे मंत्री त्यांना शोधत तिथे येऊन पोहोचले होते. द्युमत्सेनाने पुन्हा आपले राजसिंहासन सांभाळले होते.

इकडे महाराज अश्वपती शंभर पुत्रांचे पिता झाले आणि सावित्री शंभर भावांची बहीण. यमराजाच्या वरदानाने सावित्री शंभर पुत्रांची माता झाली. अशा प्रकारे सावित्रीने आपल्या पतिव्रताचे पालन करत आपल्या पतिकुळाचे व पितृकुळाचे — दोहोंचे कल्याण केले. सत्यवान व सावित्री चिरकाळ राजसुख भोगत राहिले आणि चारही दिशांत सावित्रीच्या पतिव्रताधर्माच्या पालनाची कीर्ती दुमदुमली.

समाप्त

कथाभेद

महाभारतात यमराज पाच वर देतो — सासरे द्युमत्सेन यांची नेत्रज्योती, त्यांचे गमावलेले शाल्व राज्य, पिता अश्वपतींना शंभर पुत्र, सावित्रीला सत्यवानापासून शंभर पुत्र आणि शेवटी सत्यवानाचे जीवन. या व्रतकथेत दुसरा व तिसरा वर एकत्र सांगितले आहेत. महाभारतात वटवृक्षाचा उल्लेख नाही; तिथे सत्यवान झोपेतून जागा व्हावा तसा उठतो. वटप्रदक्षिणेचा प्रसंग व्रतपरंपरेतील आहे.