ताटीचे अभंग
आकार
मांडणी
योगी पावन मनाचा ।
साहे अपराध जनाचा ॥
विश्व रागें झालें वन्ही ।
संतीं सुखें व्हावें पाणी ॥
शब्दशास्त्रें झाले क्लेश ।
संतीं मानावा उपदेश ॥
विश्वपट ब्रह्मदोरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सुखसागरी वास झाला ।
उंचनीच काय त्याला ॥
अहो आपण जैसें व्हावें ।
देवें तैसेंचि करावें ॥
ऐसा नटनाट्य खेळ ।
स्थिर नाहीं एक वेळ ॥
एकापासोनी अनेक झालें ।
त्यासी पाहिजे सांभाळीलें ॥
शून्य साक्षित्वें समजावें ।
वेद ओंकाराच्या नावें ॥
एकें उंचपण केलें ।
एक अभिमानें गेलें ॥
इतुकें टाकुनि शान्ति धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
वरी भगवा झाला नामें ।
अंतरीं वश्य केला कामें ॥
त्याला म्हणों नये साधू ।
जगी विटंबना बाधू ॥
आपआपणा शोधुनि घ्यावें ।
विवेक नान्दे त्याच्यासवें ॥
आशा दंभ अवघे आवरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सन्त तोचि जाणा जगीं ।
दया क्षमा ज्याचे अंगीं ॥
लोभ अहंता नये मना ।
जगीं विरक्त तोचि जाणा ॥
इहपरलोकीं सुखी ।
शुद्ध ज्ञान ज्याचे मुखीं ॥
मिथ्या कल्पना मागें सारा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
एक आपण साधू झाले ।
येर कोण वाया गेले ॥
उठे विकार ब्रह्मीं मूळ ।
अवघें मायेचें गाबाळ ॥
माया नुरे जेव्हां ।
विश्वब्रह्म होईल तेव्हां ॥
ऐसा उमज आदिअंतीं ।
मग सुखी व्हावें संतीं ॥
चिंता क्रोध मागें सारा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
ब्रह्म जैसें तैशापरी ।
आम्हा वडील भूतें सारीं ॥
हात आपुला आपणा लागे ।
त्याचा करूं नये खेद ॥
जीभ दातांनीं चाविली ।
कोणें बत्तिशी पाडिली ॥
थोर दुखावलें मन ।
पुढें उदण्ड शाहाणे ॥
चणे खावे लोखण्डाचे ।
मग ब्रह्मपदीं नाचे ॥
मन मारुनी उन्मन करा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सुखसागर आपण व्हावें ।
जग बोधें निववावें ॥
बोधा करूं नये अंतर ।
साधू नाहीं आपपर ॥
जीव जिवासी पैं द्यावा ।
मग करूं नये हेवा ॥
तरुणोपाय चित्तीं धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
अहो क्रोधें यावें कोठें ।
अवघें आपण निघोटें ॥
ऐसें कळलें उत्तम ।
जन तेचि जनार्दन ॥
ब्रीद बांधिलें चरणीं ।
न ये दावितां करणी ॥
वेळ क्रोधाचा उगवला ।
अवघा योग फोल झाला ॥
ऐसी थोर दृष्टी धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सांडीं कल्पना उपाधी ।
तीच साधूला समाधी ॥
वाद घालावा कवणाला ।
अवघा द्वैताचा हो घाला ॥
पुढें उमजेना काय ।
उडत्याचे खालीं पाय ॥
एक मन चेष्टा करी ।
भुतें बापुडीं शेजारीं ॥
अवघी ईश्वराची करणी ।
काय तेथें केलें कोणी ॥
पुनः शुद्ध मार्ग धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
गिरिगव्हारें कशासाठीं ।
रागें पुरविली पाठी ॥
ऐसा नसावा संन्यासी ।
परमार्थाचा जो का द्वेषी ॥
घर बांधिलें डोंगरीं ।
विषया हिंडे दारोदारीं ॥
काय केला योगधर्म ।
नाही अन्तरीं निष्काम ॥
गंगाजळ हृदय करा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
शुद्ध ज्याचा भाव झाला ।
दुरी नाहीं देव त्याला ॥
अवघीं साधनें हातवटी ।
मोले मिळत नाहीं हाटीं ॥
अहो आपण तैसें व्हावें ।
अवघें अनुमानोनी घ्यावें ॥
ऐसें केलें सद्गुरुनाथें ।
बाप रखुमादेवीकान्तें ॥
तेथें कोणी शिकवावें ।
सार साधुनीया घ्यावें ॥
लडिवाळ मुक्ताबाई ।
जीव मुद्दल ठायींचे ठायीं ॥
तुम्ही तरून विश्व तारा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
योगी पावन मनाचा ।
साहे अपराध जनाचा ॥
विश्व रागें झालें वन्ही ।
संतीं सुखें व्हावें पाणी ॥
शब्दशास्त्रें झाले क्लेश ।
संतीं मानावा उपदेश ॥
विश्वपट ब्रह्मदोरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सुखसागरी वास झाला ।
उंचनीच काय त्याला ॥
अहो आपण जैसें व्हावें ।
देवें तैसेंचि करावें ॥
ऐसा नटनाट्य खेळ ।
स्थिर नाहीं एक वेळ ॥
एकापासोनी अनेक झालें ।
त्यासी पाहिजे सांभाळीलें ॥
शून्य साक्षित्वें समजावें ।
वेद ओंकाराच्या नावें ॥
एकें उंचपण केलें ।
एक अभिमानें गेलें ॥
इतुकें टाकुनि शान्ति धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
वरी भगवा झाला नामें ।
अंतरीं वश्य केला कामें ॥
त्याला म्हणों नये साधू ।
जगी विटंबना बाधू ॥
आपआपणा शोधुनि घ्यावें ।
विवेक नान्दे त्याच्यासवें ॥
आशा दंभ अवघे आवरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सन्त तोचि जाणा जगीं ।
दया क्षमा ज्याचे अंगीं ॥
लोभ अहंता नये मना ।
जगीं विरक्त तोचि जाणा ॥
इहपरलोकीं सुखी ।
शुद्ध ज्ञान ज्याचे मुखीं ॥
मिथ्या कल्पना मागें सारा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
एक आपण साधू झाले ।
येर कोण वाया गेले ॥
उठे विकार ब्रह्मीं मूळ ।
अवघें मायेचें गाबाळ ॥
माया नुरे जेव्हां ।
विश्वब्रह्म होईल तेव्हां ॥
ऐसा उमज आदिअंतीं ।
मग सुखी व्हावें संतीं ॥
चिंता क्रोध मागें सारा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
ब्रह्म जैसें तैशापरी ।
आम्हा वडील भूतें सारीं ॥
हात आपुला आपणा लागे ।
त्याचा करूं नये खेद ॥
जीभ दातांनीं चाविली ।
कोणें बत्तिशी पाडिली ॥
थोर दुखावलें मन ।
पुढें उदण्ड शाहाणे ॥
चणे खावे लोखण्डाचे ।
मग ब्रह्मपदीं नाचे ॥
मन मारुनी उन्मन करा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सुखसागर आपण व्हावें ।
जग बोधें निववावें ॥
बोधा करूं नये अंतर ।
साधू नाहीं आपपर ॥
जीव जिवासी पैं द्यावा ।
मग करूं नये हेवा ॥
तरुणोपाय चित्तीं धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
अहो क्रोधें यावें कोठें ।
अवघें आपण निघोटें ॥
ऐसें कळलें उत्तम ।
जन तेचि जनार्दन ॥
ब्रीद बांधिलें चरणीं ।
न ये दावितां करणी ॥
वेळ क्रोधाचा उगवला ।
अवघा योग फोल झाला ॥
ऐसी थोर दृष्टी धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
सांडीं कल्पना उपाधी ।
तीच साधूला समाधी ॥
वाद घालावा कवणाला ।
अवघा द्वैताचा हो घाला ॥
पुढें उमजेना काय ।
उडत्याचे खालीं पाय ॥
एक मन चेष्टा करी ।
भुतें बापुडीं शेजारीं ॥
अवघी ईश्वराची करणी ।
काय तेथें केलें कोणी ॥
पुनः शुद्ध मार्ग धरा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
गिरिगव्हारें कशासाठीं ।
रागें पुरविली पाठी ॥
ऐसा नसावा संन्यासी ।
परमार्थाचा जो का द्वेषी ॥
घर बांधिलें डोंगरीं ।
विषया हिंडे दारोदारीं ॥
काय केला योगधर्म ।
नाही अन्तरीं निष्काम ॥
गंगाजळ हृदय करा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
शुद्ध ज्याचा भाव झाला ।
दुरी नाहीं देव त्याला ॥
अवघीं साधनें हातवटी ।
मोले मिळत नाहीं हाटीं ॥
अहो आपण तैसें व्हावें ।
अवघें अनुमानोनी घ्यावें ॥
ऐसें केलें सद्गुरुनाथें ।
बाप रखुमादेवीकान्तें ॥
तेथें कोणी शिकवावें ।
सार साधुनीया घ्यावें ॥
लडिवाळ मुक्ताबाई ।
जीव मुद्दल ठायींचे ठायीं ॥
तुम्ही तरून विश्व तारा ।
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥
परिचय
ताटीचे अभंग हे संत मुक्ताबाईंनी रचलेले अभंग आहेत. लोकांच्या निंदेने खिन्न होऊन ज्ञानेश्वरांनी ताटी — म्हणजे झोपडीचे दार — लावून घेतली, तेव्हा मुक्ताबाईंनी “ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा” असे आर्जव करत त्यांना शांती आणि क्षमेचा उपदेश केला, अशी परंपरा आहे. प्रत्येक अभंगाची सांगता याच चरणाने होते.
संदर्भ 1
- ताटीचे अभंग — sanskritdocuments.org
मूळ मराठी पाठ जसाच्या तसा; प्रत्येक ओवी अक्षरशः पडताळून घेतली आहे.
परवाना: Verified against sanskritdocuments.org
ही सामग्री वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केली आहे, आणि तिचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.