ॐ अहमित्यष्टर्चस्य सूक्तस्य वागाम्भृणी ऋषिः,
सच्चित्सुखात्मकः सर्वगतः परमात्मा देवता,
द्वितीयाया ॠचो जगती, शिष्टानां त्रिष्टुप् छन्दः,
देवीमाहात्म्यपाठे विनियोगः ।
अर्थ विनियोग — ॐ. ‘अहम्’ ने सुरू होणाऱ्या आठ ऋचांच्या या सूक्ताची ऋषी वागांभृणी आहे, देवता सत्-चित्-आनंदस्वरूप सर्वव्यापी परमात्मा आहे; दुसऱ्या ऋचेचा छंद जगती आहे आणि उरलेल्या ऋचांचा त्रिष्टुभ्. देवीमाहात्म्याच्या पाठात याचा विनियोग केला जातो.
ॐ सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजैः
शङ्खं चक्रधनुःशरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभिः शोभिता ।
आमुक्ताङ्गदहारकङ्कणरणत्काञ्चीरणन्नूपुरा
दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्कुण्डला ॥
अर्थ ध्यान — जी सिंहावर आरूढ आहे, जिच्या मस्तकी चंद्र शोभतो, जी पाचूसारख्या कांतीच्या चार भुजांत शंख, चक्र, धनुष्य आणि बाण धारण करते, तीन नेत्रांनी शोभते, बाजूबंद, हार आणि कंकणे धारण करते, जिचा कमरपट्टा व पैंजण रुणझुणतात आणि जिच्या कानांत रत्नजडित कुंडले झळकतात — ती दुर्गती हरण करणारी दुर्गा आमचे कल्याण करो.
ॐ अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यह-
मादित्यैरुत विश्वदेवैः ।
अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यह-
मिन्द्राग्नी अहमश्विनोभा ॥ १॥
अर्थ (आदिशक्ती वाक् म्हणते —) मीच रुद्र आणि वसू यांच्यासह संचार करते, मीच आदित्य तसेच विश्वेदेव यांच्याबरोबरही राहते. मीच मित्र आणि वरुण या दोघांना धारण करते, मीच इंद्र आणि अग्नी यांना, आणि मीच दोन्ही अश्विनीकुमारांना धारण करते.
अहं सोममाहनसं बिभर्म्यहं
त्वष्टारमुत पूषणं भगम् ।
अहं दधामि द्रविणं हविष्मते
सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते ॥ २॥
अर्थ मीच उल्हासमय (आल्हाददायक) सोमाला धारण करते, मीच त्वष्टा, पूषा आणि भग यांना धारण करते. जो यजमान श्रद्धेने हवी अर्पण करतो आणि सोमरस पिळून काढतो, त्याला धनसंपत्ती मीच प्रदान करते.
अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां
चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।
तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा
भूरिस्थात्रां भूर्य्यावेशयन्तीम् ॥ ३॥
अर्थ मीच समस्त लोकांची अधीश्वरी (राष्ट्री) आहे, धनवैभव एकत्र करणारी आहे, सर्वांना जाणणारी चेतनास्वरूपा आहे, आणि यज्ञास योग्य अशा देवांमध्ये सर्वप्रथम पूज्य आहे. देवांनी मला अनेक स्थानी स्थापन केले आहे — मी अनेक स्थानी निवास करते आणि अनेक रूपांत प्रवेश करते.
मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति
यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।
अमन्तवो मां त उपक्षियन्ति
श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि ॥ ४॥
अर्थ माझ्यामुळेच मनुष्य अन्न खातो, माझ्याच आश्रयाने तो पाहतो, श्वास घेतो आणि बोललेले वचन ऐकतो. जे मला जाणत नाहीत, तेही (नकळतच) माझ्यातच स्थित असतात आणि माझ्यावरच अवलंबून असतात. हे विख्यात! ऐक — मी तुला श्रद्धेस योग्य असे सत्य सांगते.
अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं
देवेभिरुत मानुषेभिः ।
यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि
तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥ ५॥
अर्थ हे जे मी सांगत आहे, ते देव आणि मनुष्य — दोघांनाही प्रिय आहे, आणि ते मी स्वतःच घोषित करते. मी ज्याला इच्छिते, त्यालाच उग्र (तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान) करते, त्यालाच ब्रह्मा (ब्रह्मज्ञानी), त्यालाच ऋषी आणि त्यालाच श्रेष्ठ बुद्धीचा (सुमेधा) करते.
अहं रुद्राय धनुरा तनोमि
ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ ।
अहं जनाय समदं कृणोम्यहं
द्यावापृथिवी आ विवेश ॥ ६॥
अर्थ मीच रुद्रासाठी धनुष्याला प्रत्यंचा चढवते, जेणेकरून त्याचा बाण ब्रह्माचा (वेदज्ञानाचा) द्वेष करणाऱ्याचा वध करू शकेल. मीच (धर्मरक्षणासाठी) लोकांमध्ये संग्राम उत्पन्न करते; मीच द्युलोक आणि पृथ्वी व्यापून त्यांत प्रवेश केला आहे.
अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्
मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे ।
ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वो-
तामूं द्यां वर्ष्मणोप स्पृशामि ॥ ७॥
अर्थ मीच या सृष्टीच्या शिखरावर (सर्वांच्या) पित्याला उत्पन्न करते; माझे उगमस्थान जलाच्या आत, समुद्रात आहे. तेथूनच मी समस्त लोकांत व्यापून स्थित राहते, आणि आपल्या विराट स्वरूपाच्या उंचीने त्या सुदूर द्युलोकालाही स्पर्श करते.
अहमेव वात इव प्र वाम्या-
रभमाणा भुवनानि विश्वा ।
परो दिवा पर एना पृथिव्यै-
तावती महिना सं बभूव ॥ ८॥
अर्थ मीच वायूप्रमाणे स्वतः प्रवाहित होते, आणि समस्त लोकांना गती देत व धारण करत (सृष्टीचा) आरंभ करते. द्युलोकाच्या पलीकडे, या पृथ्वीच्याही पलीकडे — मी इतकी विशाल आहे; आपल्या महिम्याने मी या समस्त विस्तारात व्यापून राहिले आहे.
