अथ श्रीनारायणकवचम् ।
राजोवाच ।
यया गुप्तः सहस्राक्षः सवाहान्रिपुसैनिकान् ।
क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १॥
अर्थ राजा (परीक्षित) म्हणाला — ज्या कवचाने सुरक्षित होऊन सहस्राक्ष इंद्राने वाहनांसह शत्रुसैनिकांना खेळता खेळता जिंकून तिन्ही लोकांच्या श्रीचा (संपदेचा) भोग घेतला.
भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् ।
यथाऽऽततायिनः शत्रून् येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २॥
अर्थ हे भगवन्! मला ते नारायणस्वरूप कवच सांगा, ज्याने सुरक्षित होऊन इंद्राने संग्रामात आततायी शत्रूंना जिंकले.
श्रीशुक उवाच ।
वृतः पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते ।
नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमनाः शृणु ॥ ३॥
अर्थ श्रीशुक म्हणाले — त्वष्ट्याचा पुत्र विश्वरूप, जो इंद्राचा पुरोहित नियुक्त होता, त्याने विचारल्यावर महेंद्राला नारायण नामक कवच सांगितले; ते येथे एकाग्र मनाने ऐक.
विश्वरूप उवाच ।
धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुखः ।
कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः ॥ ४॥
अर्थ विश्वरूप म्हणाले — हातपाय धुऊन, आचमन करून, पवित्री (कुशाची अंगठी) धारण करून, उत्तरेकडे मुख करून, दोन्ही मंत्रांनी अंगन्यास व करन्यास करून, वाणी संयमित करून व पवित्र होऊन —
नारायणमयं वर्म सन्नह्येद्भय आगते ।
पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५॥
अर्थ भय उपस्थित झाल्यावर नारायणमय कवच धारण करावे — दोन्ही पाय, गुडघे, मांड्या, उदर, हृदय व वक्षःस्थळ यांवर;
मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोङ्कारादीनि विन्यसेत् ।
ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६॥
अर्थ मुख व शिर यांवर क्रमशः ‘ॐ’ आदी (आठ) अक्षरे स्थापन करावीत — ‘ॐ नमो नारायणाय’ या क्रमाने, अथवा उलट क्रमानेही.
करन्यासं ततः कुर्याद्द्वादशाक्षरविद्यया ।
प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥ ७॥
अर्थ त्यानंतर बारा अक्षरांच्या विद्येने करन्यास करावा — प्रणवापासून (ॐ पासून) ‘य’ पर्यंतची अक्षरे बोटांवर व अंगठ्यांच्या पेरांवर न्यस्त करावीत.
न्यसेद्धृदय ओङ्कारं विकारमनु मूर्धनि ।
षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया दिशेत् ॥ ८॥
अर्थ हृदयावर ‘ॐ’, त्यानंतर मूर्धेवर (डोक्यावर) ‘वि’ अक्षर, भुवयांच्या मध्यात ‘ष’ अक्षर तसेच शिखेत ‘ण’ अक्षर स्थापन करावे.
वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु ।
मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद्बुधः ॥ ९॥
अर्थ ‘वे’ अक्षर दोन्ही नेत्रांत, ‘न’ अक्षर समस्त सांध्यांत योजावे; तसेच ‘म’ अक्षर अस्त्र मानून न्यास करावा — अशा प्रकारे बुद्धिमान साधक मंत्रमूर्ती (मंत्रमय) होतो.
सविसर्गं फडन्तं तत् सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् ।
ॐ विष्णवे नम इति ॥ १०॥
अर्थ त्या (म-काराला) विसर्गासह तसेच ‘फट्’ अंत असलेला करून समस्त दिशांत न्यस्त करावा. ‘ॐ विष्णवे नमः’.
आत्मानं परमं ध्यायेद्ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् ।
विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ ११॥
अर्थ सहा ऐश्वर्यांनी (शक्तींनी) युक्त, ध्यान करण्यायोग्य परम आत्म्याचे (परमेश्वराचे) ध्यान करावे; तसेच विद्या, तेज व तप यांच्या मूर्तिस्वरूप या मंत्राचा उच्चार करावा.
ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां
न्यस्ताङ्घ्रिपद्मः पतगेन्द्रपृष्ठे ।
दरारिचर्मासिगदेषुचाप-
पाशान्दधानोऽष्टगुणोऽष्टबाहुः ॥ १२॥
अर्थ ‘ॐ’ — गरुडाच्या (पक्षिराजाच्या) पाठीवर ज्याची चरणकमळे विराजमान आहेत, जो शंख, चक्र, ढाल, तलवार, गदा, बाण, धनुष्य व पाश — ही आठ आयुधे धारण करतो आणि आठ गुणांनी युक्त आहे, तो आठ भुजांचा श्रीहरी माझे सर्वतोरक्षण करो.
जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्ति-
र्यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् ।
स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात्
त्रिविक्रमः खेऽवतु विश्वरूपः ॥ १३॥
अर्थ जलात मत्स्यमूर्ती माझे जलजंतू व वरुणाच्या पाशापासून रक्षण करो; स्थलावर मायावी वटू वामन व त्रिविक्रम रक्षण करोत; तसेच आकाशात विश्वरूप भगवान रक्षण करो.
दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभुः
पायान्नृसिंहोऽसुरयूथपारिः ।
विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासं
दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भाः ॥ १४॥
अर्थ दुर्ग, अटवी (जंगल), युद्धाचे तोंड आदी संकटपूर्ण स्थळी असुरसेनापतींचा शत्रू प्रभू नृसिंह रक्षण करो — ज्याच्या महान अट्टहासाने दिशा दुमदुमल्या आणि दैत्यांचे गर्भ गळून पडले.
रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्पः
स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराहः ।
रामोऽद्रिकूटेष्वथ विप्रवासे
सलक्ष्मणोऽव्याद्भरताग्रजोऽस्मान् ॥ १५॥
अर्थ मार्गात यज्ञस्वरूप वराह माझे रक्षण करो, ज्याने आपल्या सुळ्यावर पृथ्वी वर उचलली; पर्वतशिखरांवर परशुराम तसेच परदेशवासात भरताचा अग्रज श्रीराम लक्ष्मणासह आमचे रक्षण करो.
मामुग्रधर्मादखिलात्प्रमादा-
न्नारायणः पातु नरश्च हासात् ।
दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथः
पायाद्गुणेशः कपिलः कर्मबन्धात् ॥ १६॥
अर्थ उग्र (हिंस्र) अधर्मापासून तसेच समस्त प्रमादापासून नारायण माझे रक्षण करो; अहंकारापासून (हासापासून) नर रक्षण करो; योगनाथ दत्तात्रेय योगभ्रंशापासून तसेच गुणांचा स्वामी कपिल कर्मबंधनापासून रक्षण करो.
सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा-
द्धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् ।
देवर्षिवर्यः पुरुषार्चनान्तरात्
कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७॥
अर्थ सनत्कुमार कामदेवापासून (कामापासून) रक्षण करो; हयग्रीव मार्गात देवांच्या अनादरापासून रक्षण करो; देवर्षिश्रेष्ठ नारद भगवद्-अर्चनेच्या अपराधांपासून तसेच कूर्मरूपी हरी समस्त नरकांपासून माझे रक्षण करो.
धन्वन्तरिर्भगवान्पात्वपथ्या-
द्द्वन्द्वाद्भयादृषभो निर्जितात्मा ।
यज्ञश्च लोकादवताञ्ज्जनान्ता-
द्बलो गणात्क्रोधवशादहीन्द्रः ॥ १८॥
अर्थ भगवान धन्वंतरी अपथ्यापासून (हानिकारक भोजनापासून) रक्षण करो; जितात्मा ऋषभदेव द्वंद्वजनित भयापासून; यज्ञ लोकापवादापासून (जननिंदेपासून); बलराम उपद्रवी समूहापासून तसेच शेषनाग (अहींद्र) क्रोधाने चिडलेल्या सर्पांपासून माझे रक्षण करो.
द्वैपायनो भगवानप्रबोधा-
द्बुद्धस्तु पाखण्डगणप्रमादात् ।
कल्किः कलेः कालमलात्प्रपातु
धर्मावनायोरुकृतावतारः ॥ १९॥
अर्थ भगवान वेदव्यास (द्वैपायन) अज्ञानापासून (अबोधापासून) रक्षण करो; बुद्ध पाखंडी समूहाच्या प्रमादापासून रक्षण करो; तसेच धर्मरक्षणासाठी महान अवतार धारण करणारा कल्की कलियुगाच्या पापमळापासून माझे रक्षण करो.
मां केशवो गदया प्रातरव्या-
द्गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणुः ।
नारायणः प्राह्ण उदात्तशक्ति-
र्मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणिः ॥ २०॥
अर्थ प्रातःकाळी गदाधारी केशव माझे रक्षण करो; प्रातःकाळानंतर (आसंगवात) वेणुधारी गोविंद; पूर्वाह्नी उदात्त शक्ती असलेला नारायण; तसेच मध्याह्नी शत्रूंच्या शत्रूंसाठी हातात चक्र धारण करणारा विष्णू रक्षण करो.
देवोऽपराह्ने मधुहोग्रधन्वा
सायं त्रिधामावतु माधवो माम् ।
दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे
निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभः ॥ २१॥
अर्थ अपराह्नी उग्र धनुष्य असलेला मधुसूदन (मधुहा) रक्षण करो; सायंकाळी त्रिधाम माधव माझे रक्षण करो; प्रदोषकाळी हृषीकेश तसेच अर्धरात्री व निशीथी एकटा पद्मनाभ माझे रक्षण करो.
श्रीवत्सधामापररात्र ईशः
प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दनः ।
दामोदरोऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते
विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्तिः ॥ २२॥
अर्थ पररात्री (रात्रीच्या अंतिम प्रहरी) श्रीवत्सधारी ईश रक्षण करो; प्रातःसंध्येला असिधारी जनार्दन; प्रभाती दामोदर; तसेच प्रत्येक संध्याकाळी कालमूर्ती भगवान विश्वेश्वर माझे रक्षण करो.
चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि
भ्रमत्समन्ताद्भगवत्प्रयुक्तम् ।
दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशु
कक्षं यथा वातसखो हुताशः ॥ २३॥
अर्थ प्रलयकालीन अग्नीसारखी तीक्ष्ण धार (नेमी) असलेले, भगवंतांनी प्रयुक्त केलेले चक्र (सुदर्शन) चोहोबाजूंनी फिरते — हे चक्रा! जसा वायूचा सखा अग्नी वाळलेल्या गवताला, तसाच तू शत्रुसेनेला लगेच जाळून जाळून भस्म कर.
गदेऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गे
निष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्यजितप्रियासि ।
कूष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो-
भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥ २४॥
अर्थ हे गदे! वज्राच्या स्पर्शासारख्या ठिणग्या उडवणारी, अजिताची (भगवंताची) प्रिय — शत्रूंना ठेचून ठेचून चूर कर; कूष्मांड, विनायक, यक्ष, राक्षस, भूत व दुष्ट ग्रह यांना तसेच आमच्या शत्रूंना दळून दळून चूर्ण कर.
त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ-
पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् ।
दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो
भीमस्वनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥ २५॥
अर्थ हे शंखराजा (पांचजन्या)! श्रीकृष्णाच्या मुखातील श्वासाने भरलेला, भीषण ध्वनी असलेला — तू यातुधान, प्रमथ, प्रेत, मातृगण, पिशाच्च, ब्रह्मराक्षस व घोर दृष्टीच्या प्राण्यांना शत्रूंची हृदये कंपवत पळवून लाव.
त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्य-
मीशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि ।
चक्षूंषि चर्मञ्छतचन्द्र छादय
द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥ २६॥
अर्थ हे तीक्ष्ण धारेच्या उत्तम तलवारी! ईश्वराने प्रयुक्त होऊन माझ्या शत्रूंच्या सेनेला कापून कापून टाक; हे शंभर चंद्रांच्या (चंद्राकार) ढाली! त्यांचे डोळे झाकून टाक; तसेच पापी, अधम शत्रूंची पापदृष्टी हरण कर.
यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत्केतुभ्यो नृभ्य एव च ।
सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंऽहोभ्य एव च ॥ २७॥
अर्थ ग्रहांपासून, केतूंपासून (उल्कांपासून), मनुष्यांपासून, सरपटणाऱ्या सर्पांपासून, सुळे असलेल्या हिंस्र जंतूंपासून, भूतांपासून तसेच पापांपासून — जे काही भय आम्हाला उत्पन्न झाले आहे,
सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपास्त्रकीर्तनात् ।
प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये नः श्रेयःप्रतीपकाः ॥ २८॥
अर्थ — ते सर्व, जे आमच्या कल्याणाचे विरोधी आहेत, भगवंताच्या नाम, रूप व अस्त्रांच्या कीर्तनाने तत्काळ पूर्ण नाशाला जावोत.
गरुडो भगवान् स्तोत्रस्तोभश्छन्दोमयः प्रभुः ।
रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेनः स्वनामभिः ॥ २९ ॥
अर्थ स्तोत्रांचा आधार तसेच छंदोमय भगवान गरुड प्रभू समस्त उरलेल्या संकटांपासून आमचे रक्षण करो; तसेच विष्वक्सेन आपल्या नामांनी आमचे रक्षण करो.
सर्वापद्भ्यो हरेर्नामरूपयानायुधानि नः ।
बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान्पान्तु पार्षदभूषणाः ॥ ३०॥
अर्थ हरीचे नाम, रूप, वाहन व आयुधे तसेच त्यांची पार्षदरूप आभूषणे समस्त आपत्तींपासून आमच्या बुद्धी, इंद्रिये, मन व प्राण यांचे रक्षण करोत.
यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत् ।
सत्येनानेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः ॥ ३१॥
अर्थ जसे वस्तुतः भगवानच सत् व असत् (कारण व कार्य) — जे काही आहे — सर्व काही आहेत, या सत्याच्या प्रभावाने आमचे समस्त उपद्रव नाशाला जावोत.
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहितः स्वयम् ।
भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥ ३२॥
अर्थ जसे एकात्म्य-अनुभवस्वरूप, स्वतः विकल्परहित भगवान आपल्या मायेने आभूषणे, आयुधे व चिन्हे (लिंगे) नामक शक्ती धारण करतात —
तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरिः ।
पातु सर्वैः स्वरूपैर्नः सदा सर्वत्र सर्वगः ॥ ३३॥
अर्थ — त्याच सत्याच्या प्रभावाने सर्वज्ञ भगवान हरी आपल्या समस्त रूपांनी सदा, सर्वत्र, सर्वव्यापक होऊन आमचे रक्षण करो.
विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमधः समन्ता-
दन्तर्बहिर्भगवान्नारसिंहः ।
प्रहापयँलोकभयं स्वनेन
स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजाः ॥ ३४॥
अर्थ विदिशांत, दिशांत, वर-खाली, चोहोबाजूंनी, आत व बाहेर — आपल्या गर्जनेने लोकांचे भय दूर करत तसेच आपल्या तेजाने समस्त इतर तेजांना ग्रासून टाकणारा भगवान नारसिंह आमचे रक्षण करो.
मघवन्निदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् ।
विजेष्यस्यञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥ ३५॥
अर्थ हे मघवन् (इंद्रा)! हे नारायणस्वरूप कवच तुला सांगितले; याने कवचित होऊन तू असुरसेनापतींना अनायास जिंकशील.
एतद्धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा ।
पदा वा संस्पृशेत्सद्यः साध्वसात्स विमुच्यते ॥ ३६॥
अर्थ जो हे कवच धारण करतो, तो ज्या ज्याकडे आपल्या नेत्रांनी पाहतो अथवा पायाने स्पर्श करतो, तो तत्काळ भयातून (संकटातून) मुक्त होतो.
न कुतश्चिद्भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् ।
राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याघ्रादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७॥
अर्थ ही विद्या धारण करणाऱ्याला कोठूनही कधीही भय होत नाही — ना राजा, चोर व दुष्ट ग्रहांपासून, ना वाघ आदी हिंस्र जंतूंपासून.
इमां विद्यां पुरा कश्चित्कौशिको धारयन् द्विजः ।
योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥ ३८॥
अर्थ पूर्वकाळी कौशिक नावाचा एक ब्राह्मण ही विद्या धारण करून योगधारणेने मरुभूमीत आपल्या शरीराचा त्याग करून गेला.
तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा ।
ययौ चित्ररथः स्त्रीभिर्वृतो यत्र द्विजक्षयः ॥ ३९ ॥
अर्थ एके दिवशी त्या स्थानावरून, जिथे तो ब्राह्मण मरण पावला होता, गंधर्वराज चित्ररथ स्त्रियांनी वेढलेला आपल्या विमानातून जात होता.
गगनान्न्यपतत्सद्यः सविमानो ह्यवाक्शिराः ।
स वालखिल्यवचनादस्थीन्यादाय विस्मितः ।
प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥ ४०॥
अर्थ तो विमानासह एकाएकी आकाशातून डोक्यावर खाली कोसळला; विस्मित होऊन, वालखिल्य ऋषींच्या वचनावरून त्याने ब्राह्मणाच्या अस्थी घेतल्या, त्या पूर्ववाहिनी सरस्वतीत प्रवाहित केल्या, स्नान केले आणि मग आपल्या धामाला परतला.
श्रीशुक उवाच ।
य इदं शृणुयात्काले यो धारयति चादृतः ।
तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ ४१॥
अर्थ श्रीशुक म्हणाले — जो हे यथासमय ऐकतो अथवा श्रद्धापूर्वक धारण करतो, त्याला समस्त प्राणी नमस्कार करतात आणि तो सर्व बाजूंच्या भयातून मुक्त होतो.
एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतक्रतुः ।
त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥ ४२॥
अर्थ विश्वरूपाकडून ही विद्या प्राप्त करून शतक्रतूने (इंद्राने) संग्रामात असुरांना जिंकून त्रैलोक्याच्या लक्ष्मीचा (संपदेचा) भोग घेतला.