भीष्म पंचक व्रत कथा

भीष्म पंचक व्रत हे कार्तिक शुक्ल एकादशीपासून (प्रबोधिनी) कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत पाच दिवस केले जाणारे व्रत आहे. परंपरेनुसार त्याचा संबंध भगवान श्रीकृष्ण आणि पितामह भीष्म यांच्याशी आहे; पद्म पुराणातील कार्तिक-माहात्म्यात आणि हरिभक्तिविलास या वैष्णव ग्रंथातही या व्रताचे विधान सांगितले जाते. अशी श्रद्धा आहे की हे व्रत पापक्षय आणि उत्तम गतीसाठी केले जाते. खाली या व्रताची कथा, पूजाविधी आणि नियम दिले आहेत.

तिथी: कार्तिक शुक्ल एकादशी ते कार्तिक शुक्ल पौर्णिमा (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). जेथे स्मार्त आणि वैष्णव एकादशी वेगवेगळ्या दिवशी येतात, तेथे वैष्णव परंपरेतील व्रती दुसऱ्या दिवसापासून आरंभ करतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

भीष्म पंचक व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा — भीष्मांचा शरशय्येवरील उपदेश महाभारतात (शांती व अनुशासन पर्व) आहे; तो या पाच दिवसांशी आणि या व्रताशी जोडणारा प्रसंग परंपरेत सांगितला जातो, महाभारतात आढळत नाही.

महाभारत युद्धानंतर जेव्हा पांडवांचा विजय झाला तेव्हा श्रीकृष्ण भगवान पांडवांना भीष्म पितामहांकडे घेऊन गेले आणि त्यांना विनंती केली की तुम्ही पांडवांना अमृतस्वरूप ज्ञान प्रदान करा. भीष्मही त्या दिवसांत शरशय्येवर पहुडून सूर्याच्या उत्तरायणाची प्रतीक्षा करत होते. कृष्णाच्या विनंतीवरून परम वीर आणि परम ज्ञानी भीष्मांनी कृष्णासह पांडवांना राजधर्म, आपद्धर्म, मोक्षधर्म तसेच दानधर्म आदींचे ज्ञान दिले.

परंपरेनुसार भीष्मांनी ज्ञान देण्याचा क्रम कार्तिक शुक्ल एकादशीपासून पौर्णिमा तिथीपर्यंत म्हणजे पाच दिवस चालू राहिला. भीष्मांनी संपूर्ण ज्ञान दिल्यावर श्रीकृष्ण म्हणाले की तुम्ही जे पाच दिवसांत ज्ञान दिले आहे, ते पाच दिवस आजपासून अति मंगलकारी झाले आहेत. या पाच दिवसांना भविष्यात भीष्म पंचक व्रत या नावाने ओळखले जाईल. हे व्रत अति मंगलकारी व पुण्यदायी असेल; जे श्रद्धापूर्वक हे व्रत करतील त्यांना मृत्यूनंतर उत्तम गती प्राप्त होईल. हे व्रत पूर्वसंचित पापकर्मांतून मुक्ती देणारे व कल्याणकारी असेल. अशा प्रकारे लोकपरंपरेत भीष्म पंचक व्रताची सुरुवात भगवान श्रीकृष्णापासून मानली जाते.

भीष्म पंचक व्रत पूजाविधी

भीष्म पंचक व्रतात चार दारे असलेला एक मंडप उभारला जातो. मंडप गाईच्या शेणाने सारवून मध्यभागी एका वेदीची निर्मिती केली जाते. वेदीवर तीळ ठेवून कलश स्थापन केला जातो. यानंतर भगवान वासुदेवाची पूजा केली जाते. या व्रतात एकादशीपासून पौर्णिमा तिथीपर्यंत तुपाचे दिवे लावले जातात. भीष्म पंचक व्रत करणाऱ्याने पाच दिवस संयम व सात्त्विकतेचे पालन करत यज्ञादी कर्मे करावीत. या व्रतात गंगापुत्र भीष्मांच्या तृप्तीसाठी श्राद्ध व तर्पणाचेही विधान आहे.

व्रताचे नियम

• व्रत आपल्या क्षमतेनुसार घेतले जाते. वैष्णव परंपरेत काही जण पाचही दिवस निराहार किंवा केवळ फळे-कंदमुळांवर राहतात, काही दिवसातून एकदा हविष्यान्न (मसाल्याविना सात्त्विक भोजन) घेतात, आणि काही रोज गाईपासून मिळणारी एकेक वस्तू (शेण, गोमूत्र, दूध, दही, तूप) ग्रहण करण्याचा कठोर नियम पाळतात.
• पाचही दिवस मांस, मद्य, कांदा-लसूण वर्ज्य, ब्रह्मचर्य आणि भूमिशयन पाळले जाते.
• रोज भगवान विष्णूंचे (वासुदेवाचे) पूजन, तुपाचा दिवा आणि भीष्मांसाठी तीळ-जलाने तर्पण केले जाते.
• पौर्णिमेच्या संध्याकाळी चंद्रोदयानंतर पूजा करून व्रताचे पारण केले जाते.

ओडिशात या पाच दिवसांना “पंचुका” म्हणतात, ज्यात अनेक कुटुंबे मांसाहार वर्ज्य करतात; कार्तिक पौर्णिमेला तेथे बोइत-बंदाण उत्सव होतो.