होली (होलिका) व्रत कथा

होळीचा सण फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री होलिकादहनाने सुरू होतो आणि दुसऱ्या दिवशी धुळवड साजरी होते. खाली होळी पूजनाची विधी व सामग्री — जशी राजस्थानी-मारवाडी व उत्तर भारतीय घरांत प्रचलित आहे — तसेच भक्त प्रल्हाद व होलिकेशी संबंधित पारंपरिक कथा दिली आहे.

तिथी: होलिकादहन फाल्गुन शुक्ल पौर्णिमेला (दोन्ही पंचांगांत सारखीच) प्रदोषकाळात, भद्रा नसलेल्या वेळी होते. धुळवड दुसऱ्या दिवशी — फाल्गुन कृष्ण प्रतिपदा (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात चैत्र कृष्ण प्रतिपदा) — असते; महाराष्ट्रात रंग खेळण्याचा मुख्य दिवस रंगपंचमी (फाल्गुन कृष्ण पंचमी) आहे. दिनांक व मुहूर्त स्थानानुसार बदलतात.

होळीला विशेष उपवासाचे विधान नाही; काही लोक फाल्गुन पौर्णिमेचा उपवास करून होलिकापूजनानंतर भोजन करतात. ब्रजमध्ये लठमार होळी, बंगालमध्ये दोलपौर्णिमा आणि दक्षिण भारतात कामदहन अशा वेगवेगळ्या रूपांत हा सण साजरा होतो.

होळी पूजनविधी व सामग्री

होळीच्या दिवशी सर्वप्रथम स्नानादी आटोपून आधी हनुमान, भैरव आदी देवतांची पूजा करावी. मग त्यांच्यावर जल, कुंकू, मौली, तांदूळ, फुले, प्रसाद, गुलाल, नारळ, चंदन आदी वाहावेत. दीपाने आरती करून सर्वांना दंडवत प्रणाम करावा. मग सर्वांना कुंकवाचा टिळा लावावा आणि कुळात ज्या देवता मानल्या जातात त्यांची पूजा करावी.

होलिकादहन तर रात्री होते, परंतु स्त्रियांकडून सामूहिक होळीची पूजा दिवसा दुपारपासून संध्याकाळपर्यंत केली जाते.

आधी जमिनीवर शेण व पाण्याने चौक काढला जातो. चौक काढल्यानंतर एका सरळ लाकडाभोवती (दांड्याभोवती) बडकुल्यांची (गुलरीची) माळ लावावी. त्या माळांच्या आजूबाजूला शेणाची ढाल, तलवार, खेळणी आदी ठेवावीत.

मग जी पूजेची वेळ निश्चित असेल त्या वेळी जल, कुंकू, मौली, तांदूळ, ढाल, फुले, गुलाल, गूळ, नारळ, कच्च्या सुताची गुंडी आदींनी पूजन केल्यानंतर ढाल, तलवार आपल्या घरी ठेवावी. चार गुलरीच्या (बडकुल्यांच्या) माळा आपल्या घरात पितरजी, हनुमान, शीतला माता व घराच्या नावाने उचलून वेगळ्या ठेवाव्यात.

जर घरी होळी पेटत नसेल तर सर्व माळा, आणि पेटत असेल तर एक माळ, ऊस, पूजेचे समस्त साहित्य, कच्च्या सुताची कुकडी, पाण्याचा लोटा, नारळ, बुटे (हरभऱ्याच्या हिरव्या डहाळ्या), पापड आदी सर्व साहित्य, ज्या ठिकाणी होळी पेटते तेथे न्यावे. तेथे जाऊन दांडी होळीचे पूजन करावे. गुलरीची माळ, नारळ आदी अर्पण करावेत. मग प्रदक्षिणा घालून पापड, बुटे आदी होळी पेटल्यावर भाजून घ्यावेत आणि वाटून खावेत. ऊस घरी परत आणावा.

जर घरी होळी पेटवायची असेल तर गावातील अथवा शहरातील होळीतूनच अग्नी आणून घरची होळी पेटवावी. घरच्या होळीत अग्नी लावताच ते लाकूड बाहेर काढून घ्यावे. या दांड्याला भक्त प्रल्हाद मानले जाते.

होळी पेटताच स्त्रिया एका लोट्याने सात वेळा पाण्याचे अर्घ्य देऊन कुंकू-अक्षता वाहतात. मग होळीची गाणी व बधाई गातात. पुरुष घरच्या होळीत बुटे, जवाच्या ओंब्या, पापड आदी भाजून सर्वांना वाटून खातात. पूजनानंतर मुले व पुरुष कुंकवाचा टिळा लावतात आणि लहान मोठ्यांच्या पाया पडून आशीर्वाद घेतात.

मग थोडेसे तेल सर्व मुलांच्या हाताला लावून एखाद्या चौकात भैरवाच्या नावाने एका विटेवर वाहावे.

होळीची कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — श्रीमद्भागवत महापुराण, सप्तम स्कंध (प्रल्हादचरित, अध्याय 4–8); होलिकेचा प्रसंग लोकपरंपरेतील आहे.

फार पूर्वीची गोष्ट आहे — हिरण्यकशिपू नावाचा एक राक्षस होता. त्याच्या पुत्राचे नाव प्रल्हाद होते. प्रल्हाद भगवंताचा परम भक्त होता. परंतु त्याचा पिता भगवंताला आपला शत्रू मानत असे. तो आपल्या राज्यात कोणालाही ईश्वराचे नाव घेऊ देत नसे.

हिरण्यकशिपूने घोर तपस्येने विपुल शक्तीचा संग्रह करून देवांना कष्ट देण्यास सुरुवात केली. इंद्रासनावरही आपला अधिकार गाजवला आणि आनंदाने जीवन व्यतीत करू लागला.

विष्णूविषयी त्याला विशेष द्वेष होता. पुराणांनुसार प्रल्हादाला आईच्या गर्भातच देवर्षी नारदांकडून भक्तीचा उपदेश मिळाला होता. एकदा गुरूंनी (शंड व अमर्क) प्रल्हादाला त्याच्या शिक्षणाची परीक्षा घेण्यासाठी पित्यासमोर उभे केले, तेव्हा हिरण्यकशिपूला आपल्या पुत्राच्या भक्तिभावनेचे ज्ञान झाले. त्याने आपल्या पुत्राला ईश्वराचे नाव घेण्यास मनाई केली परंतु प्रल्हादाला ईश्वरभजनापासून रोखू शकला नाही.

यावर क्रोधित होऊन त्याने प्रल्हादाला सर्पांच्या कोठडीत बंद करवले, पर्वतावरून फेकवले, हत्तीसमोर टाकवले, परंतु तो त्या भक्ताचे काहीही बिघडवू शकला नाही. लोकपरंपरेनुसार शेवटी त्याने आदेश दिला की माझी बहीण होलिका हिला बोलवा आणि तिला सांगा की तिने प्रल्हादाला घेऊन अग्नीत बसावे, जेणेकरून प्रल्हाद जळून मरेल. होलिकेला असे वरदान मिळाले होते की अग्नी तिला जाळू शकत नाही. म्हणून भावाच्या आज्ञेने ती भक्त प्रल्हादाला मांडीवर घेऊन आगीवर बसली, पण प्रल्हादाचा केसही वाकडा झाला नाही आणि होलिका जळून भस्म झाली. भगवंताच्या कृपेने अग्नी प्रल्हादासाठी बर्फासारखा शीतल झाला.

तेव्हापासून होलिका जाळली जाते.

इकडे जेव्हा हिरण्यकशिपूला कळले की प्रल्हाद तर वाचला आणि होलिका जळून भस्म झाली आहे तेव्हा शेवटी निराश झालेल्या हिरण्यकशिपूने क्रोधित होऊन प्रल्हादाला (लोककथेनुसार) एका लोखंडी खांबाला बांधले आणि विचारले — सांग, कोठे आहे तुझा भगवंत, ज्याचा तू सदैव जप करत असतोस? प्रल्हादाने निर्भयपणे उत्तर दिले — ‘सर्व ठिकाणी तर आहे भगवंत.’ त्याचा पिता म्हणाला — ‘काय या खांबातही आहे? असेल तर मी आत्ताच तलवारीने तुझे दोन तुकडे करतो, पाहू तो तुला कसा वाचवतो?’

असे म्हणून हिरण्यकशिपूने प्रल्हादाला मारण्यासाठी तलवार उचलताच, भगवान विष्णूने खांब फाडून नृसिंह रूपात अवतीर्ण होऊन, आपल्या मांड्यांवर बसवून हिरण्यकशिपूचे पोट नखांनी फाडून वध केला आणि प्रल्हादाच्या प्राणांचे रक्षण केले.

होलिकादहन याचेच स्मरण आहे की अहंकार व अधर्माच्या आगीतही खरी भक्ती सुरक्षित राहते.