आवळा (अक्षय) नवमी व्रत कथा
दिवाळीनंतर येणाऱ्या कार्तिक शुक्ल नवमीला आवळा (अक्षय) नवमी म्हणतात. आवळा नवमीला आवळ्याच्या वृक्षाच्या पूजनाचे महत्त्व आहे; अशी श्रद्धा आहे की आवळ्याच्या वृक्षात भगवान विष्णूंचा वास असतो. “अक्षय” म्हणजे ज्याचा क्षय होत नाही — अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी केलेले दान-पुण्य अक्षय होते, आणि परंपरेत हा सत्ययुगाच्या आरंभाचा दिवसही मानला जातो. संततीप्राप्तीच्या इच्छेनेही हे पूजन केले जाते.
तिथी: कार्तिक शुक्ल नवमी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच); ज्या दिवशी पूर्वाह्णी (सकाळी) नवमी असते तो दिवस घेतला जातो. बंगाल आणि ओडिशात याच दिवशी जगद्धात्री पूजा होते, आणि काही ठिकाणी हिला कूष्मांड नवमी असेही म्हणतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.
आवळा नवमी व्रत कथा
कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)
एका लोककथेनुसार पुत्ररत्नाच्या प्राप्तीसाठी एके दिवशी एका वैश्याच्या पत्नीने शेजारणीच्या सांगण्यावरून परक्या मुलाचा बळी भैरव देवतेच्या नावाने दिला. या वधाचा परिणाम विपरीत झाला आणि त्या स्त्रीला कुष्ठरोग झाला तसेच त्या मुलाचा आत्मा तिला छळू लागला.
बालवधाच्या पापामुळे शरीरावर आलेल्या कोडापासून सुटका मिळवण्यासाठी त्या स्त्रीने गंगामातेला शरण जाऊन तिच्या सांगण्यावरून कार्तिक शुक्ल नवमीला आवळ्याचे व्रत करण्यास सुरुवात केली. असे केल्याने ती भगवंताच्या कृपेने दिव्य शरीराची झाली आणि तिला पुत्रप्राप्तीही झाली. तेव्हापासून हे व्रत करण्याची प्रथा आहे.
ही कथा सांगते की दुसऱ्याचा प्राण घेऊन केलेली कामना हे महापाप आहे, आणि पश्चात्ताप व भक्ती यांनीच त्याचे प्रायश्चित्त शक्य झाले.
पूजाविधी
आवळ्याच्या वृक्षाखाली पूर्व दिशेला बसून पूजन करून त्याच्या मुळाशी दूध घालावे. यानंतर झाडाभोवती कच्चा धागा बांधून कापूर किंवा शुद्ध तुपाच्या वातीने आरती करत प्रदक्षिणा घालावी (बहुधा सात वेळा; काही परंपरांत 108 वेळा). यानंतर कथा ऐकावी आणि आवळे, अन्न, वस्त्र आदींचे दान करावे; अनेक ठिकाणी कोहळ्याच्या (कूष्मांडाच्या) आत गुप्तदान ठेवण्याचीही प्रथा आहे. या दिवशी स्त्रिया आवळ्याचे झाड असलेल्या एखाद्या बागेत जाऊन पूजन करून झाडाखालीच भोजन करतात.
व्रताचे नियम
- सकाळी स्नान करून आवळा-पूजन आणि संतती किंवा कुटुंबाच्या कल्याणाचा संकल्प करावा.
- पूजन होईपर्यंत काही खाऊ नये; अनेक व्रती पूजनानंतर आवळ्याच्या झाडाखाली केलेले सात्त्विक भोजन प्रसाद म्हणून एकदा घेतात, काही दिवसभर फलाहार करतात.
- भोजनात आवळा अवश्य असतो, आणि आधी ब्राह्मणाला किंवा गरजूंना भोजन देऊन मग स्वतः घेतले जाते.
स्रोत 1
- Vrat Katha (Archive.org - VratKathaBook) — आँवला (अक्षय) नवमी व्रत कथा, पृष्ठ 311
कथा आणि विधीचा पाठ पुस्तकाच्या स्कॅन केलेल्या पृष्ठचित्रातून (पृष्ठ 311) उतरवला आणि प्रमाण मराठीत अनुवादित केला. ऑक्टोबर 2026 च्या संपादकीय पुनरावलोकनात व्याकरण आणि फलकथने दुरुस्त केली; तिथी, माहात्म्य, कथेचा भाव आणि व्रताचे नियम वेद पथने लिहिले आहेत.
ही सामग्री वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केली आहे, आणि तिचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.
