दीपावली लक्ष्मी पूजन व्रत कथा

दीपावलीच्या सणाला धनत्रयोदशीपासून लक्ष्मीपूजनापर्यंत सांगितल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कथा खाली दिल्या आहेत — धनत्रयोदशीची कथा, श्री लक्ष्मीची कहाणी आणि राजा बलीची कथा. शेवटी लक्ष्मीपूजनाचा विधी दिला आहे.

तिथी: धनत्रयोदशी — आश्विन कृष्ण त्रयोदशी; लक्ष्मीपूजन — आश्विन अमावास्या (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी व कार्तिक अमावास्या). ज्या दिवशी प्रदोषकाळी अमावास्या असते त्या दिवशी लक्ष्मीपूजन होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

धनत्रयोदशी कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (यमदीपदानाची प्रचलित कथा)

एकदा यमराजाने आपल्या दूतांना प्रश्न विचारला — प्राण्यांचे प्राण हरण करताना तुम्हाला कोणाची दयाही येते का? यमदूत संकोचून म्हणाले — नाही महाराज! आम्ही तर तुमच्या आज्ञेचे पालन करतो. आम्हाला दयाभावाशी काय प्रयोजन? यमराजाने विचार केला की कदाचित हे संकोचाने असे म्हणत असतील. म्हणून त्यांना निर्भय करत ते म्हणाले — संकोच करू नका. जर कधी कोठे तुमचे मन कळवळले असेल तर निडरपणे सांगा. तेव्हा यमदूतांनी घाबरत घाबरत सांगितले — खरोखर! अशीच एक घटना घडली होती महाराज, जेव्हा आमचे हृदय कंपित झाले होते. अशी कोणती घटना घडली होती? — उत्सुकतेने यमराजाने विचारले.

महाराज! हंस नावाचा राजा एके दिवशी शिकारीसाठी गेला. तो जंगलात आपल्या साथीदारांपासून वेगळा होऊन भरकटला आणि दुसऱ्या राज्याच्या सीमेत गेला. तेथील शासक हेमा याने राजा हंसाचा मोठा सत्कार केला. त्याच दिवशी राजा हेमाच्या पत्नीने एका पुत्राला जन्म दिला होता. ज्योतिष्यांनी नक्षत्रगणना करून सांगितले की हा बालक विवाहाच्या चार दिवसांनंतर मरण पावेल. राजा हेमाच्या आदेशाने त्या बालकाला यमुनेच्या तीरावर एका गुहेत ब्रह्मचारी म्हणून ठेवले गेले. त्याच्यापर्यंत स्त्रियांची सावलीही पोहोचू दिली गेली नाही. परंतु विधीचे विधान तर अटळ असते. काळ लोटत गेला. योगायोगाने एके दिवशी राजा हंसाची तरुण कन्या यमुनेच्या तीरावर गेली आणि तिने त्या ब्रह्मचारी बालकाशी गंधर्वविवाह केला.

चौथा दिवस आला आणि राजकुमार मृत्यू पावला. त्या नववधूचा करुण विलाप ऐकून आमचे हृदय कंपित झाले. अशी सुंदर जोडी आम्ही कधीही पाहिली नव्हती. ते कामदेव व रतीहूनही कमी नव्हते. त्या तरुणाला काळाच्या ग्रासात नेताना आमचेही अश्रू थांबले नव्हते.

यमराजाने द्रवित होऊन सांगितले — काय करावे? विधीच्या विधानाच्या मर्यादेसाठी आम्हाला असे अप्रिय कार्य करावे लागते. महाराज! — एकाएकी एका दूताने विचारले — अकाली मृत्यूपासून वाचण्याचा काही उपाय नाही का? यमराजाने अकाली मृत्यूपासून वाचण्याचा उपाय सांगत म्हटले — धनत्रयोदशीचे पूजन व दीपदान विधिपूर्वक केल्याने अकाली मृत्यूपासून सुटका मिळते. ज्या घरी हे पूजन होते, तेथे अकाली मृत्यूचे भय जवळपासही फिरकत नाही.

याच घटनेतून धनत्रयोदशीच्या दिवशी यमासाठी दीपदान (यमदीपदान) करण्याची प्रथा सुरू झाली असे मानले जाते. याच दिवशी समुद्रमंथनातून प्रकट झालेल्या भगवान धन्वंतरींची जयंतीही साजरी केली जाते.

श्री लक्ष्मीची कहाणी

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)

प्राचीन काळी एका नगरात एक सावकार होता. त्याला एक मुलगी होती, ती नित्य पिंपळदेवतेची पूजा करत असे. तिने पाहिले की श्री महालक्ष्मी त्याच पिंपळातून बाहेर येत असते. एके दिवशी लक्ष्मी त्या सावकाराच्या मुलीला म्हणाली की मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे, म्हणून तू माझी सखी होण्याचे स्वीकार कर. मुलगी म्हणाली — क्षमा करा, मी आपल्या मातापित्यांना विचारून सांगेन. यानंतर तिने आपल्या मातापित्यांची आज्ञा घेऊन श्री लक्ष्मीची सखी झाली. श्री महालक्ष्मी तिच्यावर फार प्रेम करत असे.

एके दिवशी महालक्ष्मीने त्या मुलीला भोजनाचे निमंत्रण दिले. जेव्हा मुलगी भोजनासाठी गेली तेव्हा लक्ष्मीने तिला सोन्याचांदीच्या भांड्यांत जेवण दिले आणि सोन्याच्या चौरंगावर बसवले व बहुमूल्य दिव्य शाल तिला पांघरण्यास दिली. त्यानंतर लक्ष्मी म्हणाली की मीही उद्या तुझ्या घरी जेवायला येईन. मुलीने स्वीकारले आणि आपल्या मातापित्यांना सारी हकीकत सांगितली तेव्हा ऐकून तिचे मातापिता फार प्रसन्न झाले. परंतु मुलगी उदास होऊन बसली. कारण विचारल्यावर तिने आपल्या पित्याला सांगितले की लक्ष्मीचे वैभव फार मोठे आहे, मी तिला कशी संतुष्ट करू शकेन?

तिच्या पित्याने सांगितले की मुली, शेणाने जमीन सारवून जसे जमेल तसे तिला रुक्षसुके श्रद्धेने व प्रेमाने खाऊ घाल. हे वाक्य पित्याने पूर्णही केले नाही तोच एकाएकी एक घार घिरट्या घालत आली आणि कोणा राणीचा नवलखा हार तेथेच टाकून गेली. हे पाहून सावकाराची मुलगी फार प्रसन्न झाली. तिने हार ताटात ठेवून फार सुंदर शालीने झाकून ठेवला. (पुस्तिकेत हा प्रसंग एवढाच आहे; प्रचलित कथांमध्ये मुलगी त्याच हाराच्या बदल्यात सोन्याचा चौरंग, शाल व भोजनाची व्यवस्था करते.) तोपर्यंत श्री गणेश व महालक्ष्मीही तेथे आले. मुलीने त्यांना सोन्याच्या चौरंगावर बसण्यास सांगितले, यावर श्री महालक्ष्मी म्हणाली की यावर तर राजाराणी बसतात, आम्ही कसे बसू? पुष्कळ आग्रह केल्यावर महालक्ष्मी व गणेशाने मोठ्या प्रेमाने भोजन केले. लक्ष्मी व गणेशाच्या पदार्पणाने सावकाराचे घर सुखसंपत्तीने भरून गेले.

हे महालक्ष्मी! ज्या प्रकारे सावकाराचे घर धनसंपत्तीने भरून गेले, त्याच प्रकारे सर्वांची घरे धनसंपत्तीने भरून सर्वांना कृतार्थ कर.

राजा बलीची कथा

कथेचा स्रोत: वामन-बली प्रसंग पौराणिक आहे (श्रीमद्भागवत, अष्टम स्कंध); दिवाळीच्या तीन दिवसांशी जोडलेले बलीचे वरदान लोकपरंपरेतील आहे.

एकदा महाराज युधिष्ठिराने भगवान श्रीकृष्णाला विनयपूर्वक विचारले की, हे भगवन्! तुम्ही मला कृपा करून असे एखादे व्रत अथवा अनुष्ठान सांगा, जे केल्याने मी माझे नष्ट झालेले राज्य पुन्हा प्राप्त करू शकेन, कारण राज्यच्युत झाल्याने मी अत्यंत दुःखी आहे.

श्रीकृष्ण म्हणाले — हे राजन्! माझा परमभक्त दैत्यराज बली याने एकदा शंभर अश्वमेध यज्ञ करण्याचा संकल्प केला. नव्याण्णव यज्ञ त्याने निर्विघ्नपणे पूर्ण केले, परंतु शंभरावा यज्ञ पूर्ण होईल या शंकेने इंद्राला आपल्या राज्यातून (स्वर्गातून) निर्वासित होण्याचे भय सतावू लागले.

देवांना सोबत घेऊन इंद्र क्षीरसागरनिवासी भगवान विष्णूकडे पोहोचून वेदमंत्रांनी स्तुती केली आणि आपल्या कष्टाचा संपूर्ण वृत्तान्त भगवान विष्णूला सांगितला. ऐकून भगवंतांनी त्यांना सांगितले — तुम्ही निर्भय होऊन आपल्या लोकी जा. मी तुमचे कष्ट लवकरच दूर करीन.

इंद्र निघून गेल्यावर भगवंतांनी वामनावतार धारण करून बटूच्या वेषात राजा बलीच्या यज्ञाकडे प्रस्थान केले. राजा बलीला वचनबद्ध करून भगवंतांनी तीन पावले भूमी त्याच्याकडून दानात मागितली. बलीने दानाचा संकल्प करताच भगवंतांनी आपल्या विराट रूपाने एका पावलात सारी पृथ्वी मोजून टाकली. दुसऱ्या पावलाने अंतरिक्ष आणि तिसरे पाऊल त्याच्या डोक्यावर ठेवले. राजा बलीच्या दानशीलतेने प्रसन्न होऊन भगवंतांनी त्याला वर मागण्यास सांगितले. राजा म्हणाला — कार्तिक कृष्ण पक्षातील (पूर्णिमांत पंचांगानुसार; अमांत पंचांगात आश्विन कृष्ण पक्षातील) त्रयोदशीपासून अमावास्येपर्यंत म्हणजे दीपावलीपर्यंत या धरतीवर माझे राज्य असावे. या तीन दिवसांत सर्व लोकांनी दीपदान करून लक्ष्मीची पूजा करावी आणि कर्त्याच्या घरी लक्ष्मीचा वास असावा.

राजाने मागितलेला वर देऊन भगवंतांनी बलीला पाताळपुरीचे राज्य देऊन पाताळलोकी पाठवले. त्याच वेळेपासून देशातील संपूर्ण नागरिक हा पुनीत दीपावली सण साजरा करत आले आहेत. हा सण सद्भावनेने साजरा करण्याची परंपरा आहे.

लक्ष्मीपूजनाचा विधी

लक्ष्मीपूजन अमावास्येच्या सायंकाळी प्रदोषकाळात, शक्य असल्यास स्थिर (वृषभ) लग्नात केले जाते; मुहूर्त आपल्या शहराच्या पंचांगातून पाहावा.

घर स्वच्छ करून दारात रांगोळी व तोरण लावले जाते. पूजास्थानी चौरंगावर लाल वस्त्र अंथरून लक्ष्मी व गणपतीची मूर्ती किंवा चित्र ठेवले जाते, सोबत पाण्याने भरलेला कलश आणि वही-खाते किंवा तिजोरी (कुबेराचे प्रतीक म्हणून).

आधी गणपती, मग लक्ष्मी आणि नंतर कुबेर व वही-खात्याचे पूजन होते: कुंकू, अक्षता, फुले, धूप-दीप, लाह्या-बत्तासे, मिठाई व फळे अर्पण केली जातात. मग कथा ऐकून लक्ष्मीची आरती केली जाते आणि घर, दार व अंगणात पणत्या लावल्या जातात. धनत्रयोदशीच्या सायंकाळी घराबाहेर दक्षिण दिशेकडे यमासाठी एक दिवा लावण्याची परंपरा आहे.

व्रताचे नियम

दिवाळीत उपवासाचा कोणताही सर्वमान्य नियम नाही. काही लोक दिवसभर उपवास किंवा फलाहार करून सायंकाळच्या लक्ष्मीपूजनानंतर भोजन करतात; हे कुलपरंपरेवर अवलंबून आहे.

प्रादेशिक परंपरा

बंगालमध्ये याच रात्री कालीपूजा होते. दक्षिण भारतात मुख्य उत्सव एक दिवस आधी नरक चतुर्दशीला होतो. दुसऱ्या दिवशी, कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला, महाराष्ट्र-कर्नाटकात बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा) व गुजरातमध्ये नववर्ष (बेस्तु वरस) साजरे होते; बलीची पूजा तेथे याच दिवशी होते. यानंतर गोवर्धन पूजा व भाऊबीज येतात.