श्री वैभव लक्ष्मी व्रत कथा

श्री वैभवलक्ष्मी व्रत हे माता लक्ष्मीच्या उपासनेचे शुक्रवारचे व्रत आहे. हे आधुनिक लोकभक्ती परंपरेतील व्रत आहे; याची कथा कोणत्याही पुराणात आढळत नाही. खाली या व्रताची पूजनसामग्री, पूजनश्लोक, पूजाविधी, नियम, उद्यापन आणि व्रतकथा दिली आहे.

व्रताचा दिवस: प्रत्येक शुक्रवार. कोणत्याही शुक्रवारपासून संकल्प करून व्रत सुरू करता येते आणि ते ११ किंवा २१ शुक्रवार केले जाते. हे साप्ताहिक व्रत असल्याने यात तिथी किंवा पंचांगाचा (अमांत/पूर्णिमांत) भेद येत नाही.

पूजनसामग्री

कुंकू, मौली, धूप, अगरबत्ती, ऋतुफळे, विडा, पुष्प, पुष्पमाला, दूर्वा, दही, मध, तूप, मेंदी, शेंदूर, गूळ, बत्तासे, श्वेत वस्त्र, रक्त वस्त्र (लाल कापड), हळद, तांदूळ, पंचमेवा, लवंग, वेलची, श्रीफळ, दीप, कापूस, काड्यापेटी, पंचपल्लव, सुपारी, समिधा (हवनासाठी लाकडे), हवनसामग्री, लोटा (पाण्याचे भांडे), वाटी, चमचा.

वैभवलक्ष्मी पूजनमंत्र

नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते। शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥ पद्मासनस्थिते देवि परब्रह्मस्वरूपिणि। परमेशि जगन्मातर्महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥ श्वेताम्बरधरे देवि नानालङ्कारभूषिते। जगत्स्थिते जगन्मातर्महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥

— इन्द्रकृत महालक्ष्म्यष्टकम्, श्लोक १, ७ आणि ८

पूजाविधी

• शुक्रवारी सकाळी स्नान करून घर व देवघर स्वच्छ करावे आणि व्रताचा संकल्प करावा. पहिल्या शुक्रवारी व्रत किती शुक्रवार (११ किंवा २१) करायचे तेही ठरवावे.
• मुख्य पूजा संध्याकाळी, सूर्यास्तानंतर केली जाते. चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून माता लक्ष्मीची तसबीर किंवा मूर्ती ठेवावी; अनेक घरांत सोबत श्रीयंत्रही ठेवले जाते.
• पाण्याने भरलेल्या कलशावर तांदळाने भरलेली वाटी ठेवावी आणि तीत सोन्याचा किंवा चांदीचा एखादा दागिना किंवा नाणे ठेवावे.
• मातेला कुंकू, अक्षता, फुले, धूप आणि तुपाचा दिवा अर्पण करावा. या व्रताच्या परंपरेत पांढरी फुले व पांढऱ्या वस्तू प्रिय मानल्या जातात.
• खिरीचा नैवेद्य दाखवावा, वरील पूजनश्लोक म्हणावेत, मग व्रतकथा वाचावी किंवा ऐकावी आणि लक्ष्मीची आरती करावी.
• खिरीचा प्रसाद सर्वांना वाटून स्वतःही घ्यावा.

व्रताचे नियम

• हे व्रत स्त्री-पुरुष कोणीही करू शकतात.
• दिवसा इच्छा असल्यास फलाहार करावा; रात्री पूजेनंतर एकदा भोजन केले जाते.
• व्रताच्या दिवशी घर स्वच्छ ठेवावे, दिवसा झोपणे व आळस टाळावा आणि मनात मातेचे स्मरण करत राहावे.
• प्रचलित परंपरेनुसार मासिक पाळी, सुतक, प्रवास किंवा आजारपणामुळे एखादा शुक्रवार चुकला तर तो मोजला जात नाही; पुढच्या शुक्रवारपासून व्रत पुढे चालू ठेवले जाते.

उद्यापन

• संकल्पाचे सर्व शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर शेवटच्या शुक्रवारी उद्यापन केले जाते; परंपरेत ते आवश्यक मानले जाते.
• नेहमीच्या पूजेनंतर आपल्या सामर्थ्यानुसार सात (किंवा ११, २१) स्त्रियांना कुंकू लावून वैभवलक्ष्मी व्रताचे पुस्तक आणि खिरीचा प्रसाद भेट दिला जातो. कथेत शीलेनेही उद्यापनाला सात स्त्रियांना पुस्तके दिली होती.
• शेवटी मातेच्या धनलक्ष्मी स्वरूपाला नमस्कार करून आपल्या व सर्वांच्या कल्याणाची प्रार्थना करावी.

श्री वैभवलक्ष्मी व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (वैभवलक्ष्मी व्रताच्या पुस्तिकांत प्रचलित आधुनिक कथा)

एका काळची गोष्ट आहे की एका शहरात शीला नावाची एक स्त्री आपल्या पतीसह राहत होती. शीला स्वभावाने धार्मिक प्रवृत्तीची होती. आणि भगवंताच्या कृपेने तिला जे काही प्राप्त झाले होते, त्यातच ती संतोष मानत असे. शहरी जीवन ती जगत होती खरी, परंतु शहरी जीवनाचा रंग तिच्यावर चढला नव्हता. भजनकीर्तन, भक्तिभाव आणि परोपकाराचा भाव तिच्यात अजूनही होता.

ती आपल्या पतीत व आपल्या संसारात प्रसन्न होती. आजूबाजूचे लोकही तिची प्रशंसा करत असत. पाहता पाहता काळ बदलला आणि तिचा पती कुसंगतीचा बळी झाला. तो लवकर श्रीमंत होण्याची स्वप्ने पाहू लागला. अधिकाधिक धन प्राप्त करण्याच्या लोभात तो चुकीच्या मार्गावर गेला. जीवनात मार्गापासून भरकटल्यामुळे त्याची स्थिती भिकाऱ्यासारखी झाली. वाईट मित्रांच्या संगतीमुळे त्याला दारू, जुगार, शर्यत व नशिल्या पदार्थांचे सेवन करण्याची सवय लागली. या घाणेरड्या सवयींत त्याने आपले सर्व धन गमावले आणि शीलाचे दागिनेही गहाण ठेवले. नशेत तो शीलाला मारहाण करून छळतही असे.

आपले घर व आपल्या पतीची ही स्थिती पाहून शीला फार दुःखी राहू लागली. परंतु ती भगवंतावर आस्था ठेवणारी स्त्री होती. तिचा आपल्या देवावर पूर्ण विश्वास होता. एके दिवशी दुपारी तिच्या घराच्या दारावर कोणीतरी हाक मारली. दार उघडल्यावर समोर शेजारच्या मातोश्री उभ्या होत्या. मातेच्या चेहऱ्यावर विशेष तेज होते. ती करुणा व स्नेहाची देवी भासत होती. शीला त्या मातोश्रींना घरात घेऊन आली. घरात बसण्यासाठी काही खास व्यवस्था नव्हती. शीलाने एका फाटक्या चादरीवर त्यांना बसवले. मातोश्री म्हणाल्या — काय गं शीले! मला ओळखले नाहीस? प्रत्येक शुक्रवारी लक्ष्मीच्या मंदिरात भजनकीर्तनाच्या वेळी मीही तिथे येते. तरीही शीलाला काही समजत नव्हते; मग मातोश्री म्हणाल्या — ‘तू बऱ्याच दिवसांपासून मंदिरात आली नाहीस म्हणून मी तुला पाहायला आले.’

मातोश्रींच्या अति प्रेमळ शब्दांनी शीलाचे हृदय द्रवले. मातोश्रींच्या वर्तनाने शीलाला बराच आधार मिळाला आणि सुखाच्या आशेने तिने मातोश्रींना आपली सारी कहाणी सांगितली. कहाणी ऐकून मातोश्री म्हणाल्या — माता लक्ष्मी तर प्रेम व करुणेची अवतार आहे. ती आपल्या भक्तांवर सदैव ममता ठेवते. म्हणून तू धीर धरून माता लक्ष्मीचे व्रत कर. यामुळे सर्व काही ठीक होईल. शीलाने विचारल्यावर मातोश्रींनी तिला व्रताची सारी विधीही सांगितली. मातोश्री म्हणाल्या — ‘मुली! माता लक्ष्मीचे व्रत फार सोपे आहे. त्याला ‘वरदलक्ष्मी व्रत’ अथवा ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ म्हटले जाते. हे व्रत करणाऱ्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. तो सुखसंपत्ती व यश प्राप्त करतो.’

टीप: मातोश्री या व्रताला ‘वरदलक्ष्मी व्रत’ असेही म्हणतात; परंतु वरलक्ष्मी व्रत हे श्रावण पौर्णिमेपूर्वीच्या शुक्रवारी केले जाणारे वेगळे वार्षिक व्रत आहे.

शीला हे ऐकून आनंदित झाली. शीलाने डोळे मिटून व्रताचा संकल्प केला. डोळे उघडले तेव्हा समोर कोणीच नव्हते. ती विस्मित झाली की मातोश्री कोठे गेल्या? शीलाला हे समजायला वेळ लागला नाही की मातोश्री दुसऱ्या कोणी नसून साक्षात लक्ष्मीच होत्या.

दुसरा दिवस शुक्रवार होता. सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे घालून शीलाने मातोश्रींनी सांगितलेल्या विधीने पूर्ण मनाने व्रत केले. शेवटी प्रसादवाटप झाले. हा प्रसाद आधी पतीला भरवला. प्रसाद खाताच पतीच्या स्वभावात फरक पडला. त्या दिवशी त्याने शीलाला मारले नाही, छळलेही नाही. त्यांच्या मनात ‘वैभवलक्ष्मी व्रता’विषयी श्रद्धा वाढली.

शीलाने पूर्ण श्रद्धाभक्तीने एकवीस शुक्रवार ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ केले. एकविसाव्या शुक्रवारी मातोश्रींनी सांगितल्याप्रमाणे उद्यापनविधी करून सात स्त्रियांना ‘वैभवलक्ष्मी व्रता’ची सात पुस्तके भेट म्हणून दिली. मग मातेच्या ‘धनलक्ष्मी स्वरूपा’च्या छबीला वंदन करून भावाने मनोमन प्रार्थना करू लागली — ‘हे माते धनलक्ष्मी! मी तुझे ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ करण्याचा नवस बोलले होते, ते व्रत आज पूर्ण केले आहे. हे माते! माझी प्रत्येक विपत्ती दूर कर. आम्हा सर्वांचे कल्याण कर. ज्याला संतती नसेल, त्याला संतती दे. सौभाग्यवती स्त्रीचे सौभाग्य अखंड ठेव. कुमारिकेला मनाजोगा पती दे. जो तुझे हे चमत्कारी वैभवलक्ष्मी व्रत करील, त्याची सर्व विपत्ती दूर कर. सर्वांना सुखी कर. हे माते! तुझा महिमा अपार आहे.’ असे म्हणून लक्ष्मीच्या ‘धनलक्ष्मी स्वरूपा’च्या छबीला प्रणाम केला.

व्रताच्या प्रभावाने शीलाचा पती चांगला माणूस बनला आणि कष्ट करून व्यवसाय करू लागला. त्याने लगेच शीलाचे गहाण ठेवलेले दागिने सोडवून घेतले. घरात धनाचा जणू पूर आला. घरात पूर्वीसारखी सुखशांती नांदू लागली. ‘वैभवलक्ष्मी व्रता’चा प्रभाव पाहून वस्तीतील इतर स्त्रियाही विधिपूर्वक ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ करू लागल्या.