शरद पूर्णिमा व्रत कथा

शरद पौर्णिमा आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला साजरी केली जाते आणि तिला कोजागरी पौर्णिमा असेही म्हणतात. या रात्री लक्ष्मीदेवीची पूजा आणि जागरण करण्याचा विधी आहे. खाली शरद पौर्णिमा व्रताची पूजाविधी, कोजागरी लक्ष्मीपूजा आणि पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

तिथी: आश्विन शुक्ल पौर्णिमा (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). व्रत, चंद्रपूजन आणि खिरीचा नैवेद्य ज्या रात्री चंद्रोदयाला व मध्यरात्री पौर्णिमा असते त्या रात्री होतो; दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयालाही पौर्णिमा असेल तर स्नान-दान दुसऱ्या दिवशी सकाळी करतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

व्रतविधी

या दिवशी सकाळी स्नान करून लक्ष्मीदेवी, चंद्रदेव आणि आपल्या आराध्य देवाला सुंदर वस्त्रालंकारांनी सुशोभित करून आवाहन, आसन, आचमन, वस्त्र, गंध, अक्षता, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, सुपारी, दक्षिणा आदींनी त्याचे पूजन करावे. रात्री गाईच्या दुधापासून बनवलेल्या खिरीत तूप व साखर मिसळून मध्यरात्री भगवंताला नैवेद्य दाखवावा. पूर्ण चंद्र आकाशाच्या मध्यभागी आल्यावर त्याचे पूजन करावे व खिरीचा नैवेद्य अर्पण करून, रात्री खिरीने भरलेले भांडे उघड्या चांदण्यात ठेवून दुसऱ्या दिवशी तिचे भोजन करावे व सर्वांना तिचा प्रसाद द्यावा.

पौर्णिमेचे व्रत करून कथा ऐकावी. कथा ऐकण्याआधी एका लोट्यात पाणी व ग्लासात गहू, पानाच्या द्रोणात (पाने जोडून केलेले वाटीसारखे पात्र) कुंकू व तांदूळ ठेवून कलशाची वंदना करून दक्षिणा वाहावी. मग टिळा लावल्यानंतर गव्हाचे तेरा दाणे हातात घेऊन कथा ऐकावी. मग गव्हाच्या ग्लासावर हात फिरवून मिश्राणीच्या (कथा सांगणारी ब्राह्मण स्त्री किंवा घरातील वडीलधारी स्त्री) पायांना स्पर्श करून गव्हाचा ग्लास तिला द्यावा. लोट्यातील पाण्याने रात्री चंद्राला अर्घ्य द्यावे. शरद पौर्णिमेपासूनच स्नान आणि व्रत सुरू होते. माता आपल्या संततीच्या मंगलकामनेने देवीदेवतांचे पूजन करतात. अशी श्रद्धा आहे की या रात्री चंद्र आपल्या सोळा कलांनी पूर्ण असतो आणि त्याच्या किरणांत अमृताचा वास असतो. पौर्णिमांत परंपरेत कार्तिकाचे व्रतही शरद पौर्णिमेपासूनच सुरू होते (अमांत पंचांगात आणि काही वैष्णव परंपरांत कार्तिक महिना आश्विन अमावास्येनंतर सुरू होतो). विवाहानंतर पौर्णिमेच्या (पूर्णमासीच्या) व्रताचा नियम शरद पौर्णिमेपासून घ्यावा. प्रत्येक पौर्णिमेला व्रत करणारे या दिवशीही रात्री चंद्राचे पूजन करून व अर्घ्य देऊन व्रत सोडतात; चांदण्यात ठेवलेली खीर दुसऱ्या दिवशी प्रसाद म्हणून ग्रहण केली जाते. या दिवशी शिव-पार्वती आणि कार्तिकेय यांचीही पूजा केली जाते. हीच पौर्णिमा कार्तिक स्नानासोबत, राधा-दामोदर (राधेसह श्रीकृष्णाचे दामोदर रूप, ज्याची पूजा कार्तिक महिन्यात होते) पूजन व्रत धारण करण्याचाही दिवस आहे.

कोजागरी लक्ष्मीपूजा

“कोजागर” म्हणजे “कोण जागा आहे?”. अशी श्रद्धा आहे की शरद पौर्णिमेच्या रात्री लक्ष्मीदेवी पृथ्वीवर फिरते आणि कोण जागा आहे असे विचारते; जो जागा राहून तिचे स्मरण करतो त्याच्यावर ती कृपा करते. म्हणून या रात्री लक्ष्मीपूजन आणि जागरण केले जाते.

साहित्य: लक्ष्मीदेवीचे चित्र किंवा प्रतिमा, चौरंग आणि त्यावर घालण्यासाठी लाल किंवा पिवळे वस्त्र, पाण्याने भरलेला तांब्या किंवा कलश, कुंकू, हळद, अक्षता, फुले, धूप, तुपाचा दिवा, विडा-सुपारी, दक्षिणा; खिरीसाठी गायीचे दूध, तांदूळ, साखर, तूप, सुका मेवा आणि वेलची; खीर रात्रभर चांदण्यात ठेवण्यासाठी भांडे आणि ते झाकण्यासाठी पातळ स्वच्छ कापड; चंद्राला अर्घ्य देण्यासाठी पाण्याचा तांब्या.

पूजाक्रम:

• संध्याकाळनंतर घर स्वच्छ करून दिवा लावावा आणि चौरंगावर लक्ष्मीदेवीची प्रतिमा किंवा चित्र ठेवावे.
• कुंकू, अक्षता, फुले, धूप-दीप यांनी पूजा करावी आणि खीर किंवा दुधाचा नैवेद्य दाखवावा.
• लक्ष्मीचे मंत्र, श्रीसूक्त किंवा लक्ष्मीस्तोत्राचे पठण करावे आणि रात्री भजन-कीर्तनासह जागरण करावे.
• चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य द्यावे.

महाराष्ट्रात कोजागिरी पौर्णिमेला चांदण्यात आटवलेले केशर-सुकामेव्याचे दूध वाटले जाते आणि जागरण होते. बंगाल आणि ओडिशात या रात्री घरोघरी कोजागरी लक्ष्मीपूजा होते (ओडिशात हिला कुमार पौर्णिमा असेही म्हणतात). मिथिलेत नवविवाहितांच्या घरी कोजागरा साजरा होतो. ब्रज आणि वैष्णव परंपरेत ही श्रीकृष्णाच्या महारासाची रात्र मानली जाते.

शरद पौर्णिमा कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील पौर्णिमा-व्रताची लोककथा). ही पौर्णिमा व्रताची सर्वसाधारण कथा आहे, जी शरद पौर्णिमेला विशेषतः सांगितली जाते.

एका सावकाराला दोन कन्या होत्या. त्या दोघी पौर्णिमेचे व्रत करत असत. मोठी बहीण तर पूर्ण व्रत करत असे पण धाकटी बहीण अर्धवट व्रत करत असे. धाकट्या बहिणीला जी काही संतती होई, ती जन्मताच मरण पावत असे. परंतु मोठ्या बहिणीची सारी संतती जिवंत राहत असे. एके दिवशी धाकट्या बहिणीने मोठमोठ्या पंडितांना बोलावून आपले दुःख सांगितले व त्यांना कारण विचारले. पंडितांनी सांगितले — तू पौर्णिमेचे अर्धवट व्रत करतेस, म्हणून तुझ्या संततीचा अकाली मृत्यू होतो. पौर्णिमेचे विधिपूर्वक पूर्ण व्रत केल्याने तुझी संतती जिवंत राहील.

तिने पंडितांच्या सल्ल्यानुसार पौर्णिमेचे पूर्ण व्रत विधिपूर्वक केले. काही काळानंतर तिला मुलगा झाला, पण तोही लगेच मरण पावला. तेव्हा तिने मुलाला पाटावर झोपवून त्याच्यावर कपडा झाकला. मग मोठ्या बहिणीला बोलावून आणले आणि बसण्यासाठी तोच पाट दिला. मोठी बहीण पाटावर बसू लागली तेव्हा तिचे वस्त्र बाळाला लागले. वस्त्र लागताच बाळ रडू लागले. तेव्हा रागावून मोठी बहीण म्हणाली — तू माझ्यावर कलंक लावू पाहत होतीस. जर मी बसले असते तर बाळ मेले असते.

तेव्हा धाकट्या बहिणीने तिला शांत करत सांगितले — हे तर आधीच मेलेले होते. तुझ्या भाग्याने जिवंत झाले आहे. आम्ही दोघी बहिणी पौर्णिमेचे व्रत करतो, तू पूर्ण करतेस आणि मी अर्धवट, ज्याच्या दोषाने माझी संतती मरते. पण तुझ्या पुण्याने हे बालक जिवंत झाले आहे. यानंतर तिने संपूर्ण नगरात दवंडी पिटवली की आजपासून सर्वांनी पौर्णिमेचे पूर्ण व्रत करावे, हे संतानसुख देणारे आहे.

ही पारंपरिक कथा घेतलेले व्रत पूर्ण निष्ठेने पाळण्याचे महत्त्व सांगते; तिला कोणत्याही बाळाच्या मृत्यूचे कारण सांगणारे तथ्य म्हणून वाचू नये.