हरतालिका तीज व्रत कथा

हरतालिका तीज व्रत भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल तृतीयेला भगवान शिव व माता पार्वती यांच्या निमित्ताने केले जाते. खाली या व्रताची विधी तसेच पार्वतीच्या तपस्येशी संबंधित व्रतकथा दिली आहे.

तिथी: भाद्रपद शुक्ल तृतीया (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). सूर्योदयाच्या वेळी तृतीया असेल त्या दिवशी व्रत होते; द्वितीयायुक्त तृतीया टाळली जाते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

हे व्रत महाराष्ट्र, उत्तर व मध्य भारत (उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, मध्य प्रदेश) तसेच नेपाळमध्ये विशेष प्रचलित आहे; कर्नाटकात याच तिथीला गौरीपूजा (गौरी हब्ब) होते.

व्रतविधी

भाद्रपदाच्या शुक्ल तृतीयेला (विशेषतः हस्त नक्षत्राच्या योगावर) भगवान शिव व माता पार्वतीची पूजा केली जाते. हे व्रत कुमारिका व सौभाग्यवती स्त्रिया करतात. अशी श्रद्धा आहे की हे व्रत करणाऱ्या स्त्रिया पार्वतीप्रमाणे सुखाने पतिसहवास करून स्वर्गाला जातात.

या दिवशी स्त्रियांनी निराहार राहून, संध्याकाळी स्नान करून आणि शुद्ध वस्त्रे धारण करून पार्वती व शिवाची मातीची प्रतिमा बनवून पूजेच्या वेळी पूजा करावी. या दिवशी घरीच सकाळी, दुपारी व संध्याकाळी पूजा करावी. व्रत बहुधा निर्जल केले जाते. रात्री जागरण करून दुसऱ्या दिवशी सकाळी पूजासामग्रीचे विसर्जन करून व्रताचे पारणे केले जाते — जसे कथेत पार्वतीने केले. (पुस्तिकेत संध्याकाळी विशेष पूजेनंतर व्रत सोडण्याचाही उल्लेख आहे; काही घरांत हीच पद्धत आहे.) आजारी, गर्भवती व वृद्ध स्त्रिया फलाहार किंवा पाणी घेऊन व्रत करू शकतात.

सौभाग्याच्या पेटीत सौभाग्याच्या सर्व वस्तू ठेवून पार्वतीला अर्पण कराव्यात तसेच शिवाला धोतर व उपरणे अर्पण केले जाते. पूजेनंतर ही सौभाग्यसामग्री एखाद्या ब्राह्मणीला आणि धोतर व उपरणे ब्राह्मणाला देऊन तेरा प्रकारची गोड पक्वान्ने सजवून पैशांसह आपल्या सासूला देऊन आशीर्वाद घ्यावा. अशा प्रकारे शिवपार्वतीचे पूजन केल्यानंतर कथा ऐकावी. अशी श्रद्धा आहे की अशा रीतीने व्रत केल्याने स्त्रियांना सौभाग्य प्राप्त होते.

हरतालिका तीज व्रत कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक परंपरा — पूजापुस्तिकांत हा शिवपार्वती संवाद भविष्योत्तर पुराणाशी जोडला जातो (अध्यायाची पुष्टी होऊ शकली नाही).

असे सांगितले जाते की या व्रताच्या माहात्म्याची कथा भगवान शिवाने पार्वतीला तिच्या पूर्वजन्माचे स्मरण करवून देण्याच्या उद्देशाने अशी सांगितली होती —

हे गौरी! पर्वतराज हिमालयावर गंगेच्या तीरावर तू आपल्या बाल्यावस्थेत अधोमुख होऊन घोर तप केले होतेस. कितीतरी काळ तू सुकी पाने चघळून काढलास आणि कितीतरी काळ अन्न न खाता केवळ वायूचेच सेवन केलेस.

माघाच्या शीतलतेत तू सतत जलात प्रवेश करून तप केले होतेस. वैशाखाच्या जाळणाऱ्या उन्हात पंचाग्नीने शरीर तापवलेस. श्रावणाच्या मुसळधार पावसात उघड्या आकाशाखाली अन्नपाणी ग्रहण न करता वेळ घालवलास.

तुझी ही कष्टदायक तपस्या पाहून तुझे वडील फार दुःखी व नाराज होत असत. तेव्हा एके दिवशी तुझी तपस्या व पित्याची नाराजी पाहून नारद तुझ्या घरी आले.

तुझ्या पित्याने येण्याचे कारण विचारल्यावर नारद म्हणाले — ‘हे गिरिराज! मी भगवान विष्णूने पाठवल्यामुळे येथे आलो आहे. तुमच्या कन्येच्या घोर तपस्येने प्रसन्न होऊन ते तिच्याशी विवाह करू इच्छितात. याविषयी मी तुमचे मत जाणून घेऊ इच्छितो.’

नारदांचे बोलणे ऐकून पर्वतराज अति प्रसन्नतेने म्हणाले — ‘श्रीमान! जर स्वतः विष्णू माझ्या कन्येचे वरण करू इच्छितात तर मला काय आपत्ती असणार? ते तर साक्षात ब्रह्म आहेत. ही तर प्रत्येक पित्याची इच्छा असते की त्याची कन्या सुखसंपदेने युक्त पतीच्या घरची लक्ष्मी व्हावी.’

नारद तुझ्या पित्याची संमती घेऊन विष्णूकडे गेले आणि त्यांना विवाह ठरल्याची बातमी सांगितली. परंतु जेव्हा तुला या विवाहाविषयी कळले तेव्हा तुझ्या दुःखाला पारावार उरला नाही. तुला अशा प्रकारे दुःखी पाहून तुझ्या एका सखीने तुझ्या दुःखाचे कारण विचारले, तेव्हा तू सांगितलेस — ‘मी खऱ्या मनाने भगवान शिवाचे वरण केले आहे, परंतु माझ्या पित्याने माझा विवाह विष्णूशी ठरवला आहे. मी विचित्र धर्मसंकटात आहे. आता माझ्यापाशी प्राणत्याग करण्याखेरीज दुसरा कोणताही उपाय उरलेला नाही.’

तुझी सखी फार समजूतदार होती. ती म्हणाली — ‘प्राण सोडण्याचे येथे कारणच काय? संकटाच्या वेळी धैर्याने काम घ्यावे. भारतीय नारीच्या जीवनाची सार्थकता याच गोष्टीत आहे की जिला मनाने पती म्हणून एकदा वरले, जीवनभर तिच्याशीच निर्वाह करावा. खऱ्या आस्थेपुढे व एकनिष्ठेपुढे तर भगवंतही असहाय आहेत. मी तुला घनदाट वनात घेऊन जाते जे साधनास्थळही आहे आणि जेथे तुझे वडील तुला शोधूही शकणार नाहीत. मला पूर्ण विश्वास आहे की ईश्वर अवश्य तुझी मदत करील.’

तू तसेच केलेस. तुझ्या पित्याला तू घरी न सापडल्याने ते फार चिंतित व दुःखी झाले. ते विचार करू लागले की मी तर विष्णूशी आपल्या कन्येचा विवाह ठरवला आहे. जर भगवान विष्णू वऱ्हाड घेऊन आले आणि कन्या घरी मिळाली नाही तर फार अपमान होईल; असा विचार करून पर्वतराजाने चोहोबाजूंनी तुझा शोध सुरू करवला.

इकडे तुझा शोध चालू राहिला, तिकडे तू आपल्या सखीसह नदीच्या तीरावर एका गुहेत माझ्या आराधनेत लीन राहू लागलीस. भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला हस्त नक्षत्र होते. त्या दिवशी तू वाळूच्या शिवलिंगाची निर्मिती केलीस. रात्रभर माझ्या स्तुतीत गीते गाऊन जागरण केलेस. तुझ्या या कठोर तपस्येच्या प्रभावाने माझे आसन हलले आणि मी लगेच तुझ्यापाशी पोहोचलो व तुला वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा आपल्या तपस्येचे फळ म्हणून मला आपल्यासमोर पाहून तू म्हणालीस — ‘मी तुम्हाला खऱ्या मनाने पती म्हणून वरले आहे. जर तुम्ही खरोखर माझ्या तपस्येने प्रसन्न होऊन येथे आला असाल तर मला आपली अर्धांगिनी म्हणून स्वीकार करा.’ तेव्हा ‘तथास्तु’ म्हणून मी कैलास पर्वतावर परतलो. सकाळ होताच तू पूजेची समस्त सामग्री नदीत विसर्जित करून आपल्या सखीसह व्रताचे पारणे केलेस. त्याच वेळी गिरिराज आपल्या बंधुबांधवांसह तुला शोधत तेथे पोहोचले. तुझी दशा पाहून ते अत्यंत दुःखी झाले आणि त्यांनी तुझ्या या कठोर तपस्येचे कारण विचारले. तेव्हा तू म्हणालीस — ‘बाबा, मी आपल्या जीवनाचा बहुतांश काळ कठोर तपस्येत घालवला आहे. माझ्या या तपस्येचा एकमेव उद्देश महादेवांना पती म्हणून प्राप्त करणे हा होता. आज मी आपल्या तपस्येच्या कसोटीवर उतरले आहे. तुम्ही माझा विवाह विष्णूशी करण्याचा निश्चय केला होता, म्हणूनच मी आपल्या आराध्याच्या शोधात घरातून निघून गेले. आता मी तुमच्यासोबत घरी याच अटीवर येईन की तुम्ही माझा विवाह महादेवांशीच कराल.’

पर्वतराजाने तुझी इच्छा स्वीकारली आणि तुला घरी परत आणले. काही काळानंतर त्यांनी पूर्ण विधिविधानाने आमचा विवाह केला.

भगवान शिव पुढे म्हणाले — ‘हे पार्वती! भाद्रपदाच्या शुक्ल तृतीयेला तू माझी आराधना करून जे व्रत केले होतेस, त्याचेच फळ म्हणून आम्हा दोघांचा विवाह शक्य झाला. या व्रताचे महत्त्व हे आहे की मी हे व्रत पूर्ण निष्ठेने करणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीला मनवांछित फळ देतो.’

या व्रताला ‘हरतालिका’ यासाठी म्हटले जाते कारण पार्वतीची सखी तिला पित्याच्या घरातून हरण करून जंगलात घेऊन गेली होती. ‘हरित’ म्हणजे हरण केलेली आणि ‘आलिका’ म्हणजे सखी — सखीने हरण केलेली.

भगवान शिवाने पार्वतीला सांगितले की हे व्रत जी कोणी स्त्री पूर्ण श्रद्धेने करील तिला तुझ्याप्रमाणे अचल सौभाग्य प्राप्त होईल.