गणगौर व्रत कथा

गणगौर व्रत माता गौरीला (पार्वतीला) समर्पित आहे आणि सौभाग्याच्या कामनेने केले जाते. सुवासिनी व कुमारिका दोघीही ते करतात. हा राजस्थानचा प्रमुख सण असून माळवा-निमाड (मध्य प्रदेश), गुजरात व हरियाणाच्या काही भागांतही साजरा होतो. खाली त्याचा पूजाविधी आणि त्याच्याशी संबंधित पारंपरिक लोककथा दिली आहे.

तिथी: मुख्य सण चैत्र शुक्ल तृतीया (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). गौरीपूजन होळीच्या दुसऱ्या दिवशी — फाल्गुन कृष्ण प्रतिपदा (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात चैत्र कृष्ण प्रतिपदा) — पासून सुरू होऊन सुमारे 16–18 दिवस चालते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

पूजाविधी

होळीच्या दुसऱ्या दिवसापासून स्त्रिया मातीच्या (किंवा लाकडी) ईसर-गौरीच्या मूर्ती स्थापन करून रोज सकाळी दूर्वा, फुले व पाण्याने त्यांची पूजा करतात आणि गणगौरची पारंपरिक गाणी गातात.

तृतीयेच्या आदल्या दिवशी सिंजारा होतो — माहेरून किंवा सासरहून मेंदी, वस्त्रे व मिठाई (राजस्थानात घेवर) यांची भेट येते.

तृतीयेला परंपरेनुसार उपवास किंवा एकभुक्त केले जाते, गौरीची विशेष पूजा करून कथा ऐकली जाते आणि नंतर मूर्तींना पाणी पाजून त्यांचे पाण्यात विसर्जन केले जाते (काही ठिकाणी चतुर्थीला). अनेक ठिकाणी या पूजेचा प्रसाद पुरुषांना दिला जात नाही आणि पूजा पतीपासून गुप्त ठेवली जाते — याचे कारण खालील कथेच्या शेवटी आहे.

जयपूर, उदयपूर व बिकानेरमध्ये गणगौरची मिरवणूक निघते. इतर प्रदेशांत हीच तिथी गौरी तृतीया किंवा सौभाग्य तृतीया म्हणून ओळखली जाते.

गणगौर व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (राजस्थान व माळव्याची लोककथा)

एकदा भगवान शंकर व पार्वती नारदांसह भ्रमणास निघाले. चालत चालत ते चैत्र शुक्ल तृतीयेच्या दिवशी एका गावात पोहोचले. त्यांच्या आगमनाची बातमी ऐकून गावातील श्रेष्ठ कुलीन स्त्रिया त्यांच्या स्वागतासाठी स्वादिष्ट भोजन बनवू लागल्या.

भोजन बनवता बनवता त्यांना बराच विलंब झाला. परंतु साधारण कुळातील स्त्रिया श्रेष्ठ कुळातील स्त्रियांच्या आधीच ताटांत हळद व अक्षता घेऊन पूजनासाठी पोहोचल्या. पार्वतीने त्यांचा पूजाभाव स्वीकारून सारा सौभाग्यरस त्यांच्यावर शिंपडला. त्या अटळ सौभाग्यप्राप्तीचे वरदान घेऊन परतल्या. त्यानंतर उच्च कुळातील स्त्रिया अनेक प्रकारची पक्वान्ने घेऊन गौरी व शंकर यांची पूजा करण्यास पोहोचल्या. सोन्याचांदीच्या त्यांच्या ताटांत विविध प्रकारचे पदार्थ होते.

त्या स्त्रियांना पाहून भगवान शंकर पार्वतीला म्हणाले — ‘तू सारा सौभाग्यरस तर साधारण कुळातील स्त्रियांनाच देऊन टाकलास. आता यांना काय देशील?’

पार्वतीने उत्तर दिले — ‘प्राणनाथ! तुम्ही याची चिंता करू नका. त्या स्त्रियांना मी केवळ वरवरच्या पदार्थांपासून बनलेला रस दिला आहे. म्हणून त्यांचा रस वरवरचा राहील. परंतु मी या उच्च कुळातील स्त्रियांना आपले बोट कापून आपल्या रक्ताचा सौभाग्यरस देईन. हा सौभाग्यरस जिच्या भाग्यात पडेल, ती तनमनाने माझ्यासारखी सौभाग्यवती होईल.’

जेव्हा स्त्रियांनी पूजन संपवले, तेव्हा पार्वतीने आपले बोट कापून आपल्या रक्ताचा सौभाग्यरस त्यांच्यावर शिंपडला. ज्यावर जसा शिंतोडा पडला, तिने तसेच सौभाग्य मिळवले. त्यानंतर भगवान शिवाच्या आज्ञेने पार्वतीने नदीतीरावर स्नान केले आणि वाळूची शिवमूर्ती बनवून पूजन करू लागली. पूजनानंतर वाळूची पक्वान्ने बनवून शिवाला नैवेद्य दाखवला.

प्रदक्षिणा घालून नदीतीरावरील मातीने कपाळावर टिळा लावून दोन कण वाळूचा नैवेद्य दाखवला. एवढे सर्व करता करता पार्वतीला बराच वेळ लागला. बऱ्याच वेळाने ती परतली तेव्हा महादेवांनी तिला उशिरा येण्याचे कारण विचारले.

उत्तरादाखल पार्वतीने खोटेच सांगितले की तेथे माझे भाऊ-भावजय आदी माहेरचे लोक भेटले होते. त्यांच्याशीच बोलण्यात उशीर झाला. परंतु महादेव तर महादेवच होते. त्यांना काही वेगळीच लीला रचायची होती. म्हणून त्यांनी विचारले — ‘पार्वती! तू नदीच्या तीरावर पूजन करून कशाचा नैवेद्य दाखवलास आणि स्वतः कोणता प्रसाद खाल्लास?’

‘स्वामी!’ पार्वतीने पुन्हा खोटे सांगितले — ‘माझ्या भावजयीने मला दूधभात खाऊ घातला. तो खाऊन मी सरळ इकडेच येत आहे.’ हे ऐकून शिवही दूधभात खाण्याच्या लोभाने नदीतीराकडे निघाले. पार्वती द्विधा मनःस्थितीत पडल्या. तेव्हा तिने मौनभावाने भगवान भोळ्या शंकराचेच ध्यान केले आणि प्रार्थना केली — हे भगवन्! जर मी तुमची अनन्य दासी असेन तर तुम्ही या वेळी माझी लाज राखा.

ही प्रार्थना करत पार्वती भगवान शिवाच्या मागोमाग चालत राहिली. त्यांना दूर नदीच्या तीरावर मायेचा महाल दिसला. त्या महालात पोहोचल्यावर ती पाहते तर तेथे शिवाचे मेहुणे व भावजय आदी सपरिवार उपस्थित आहेत. त्यांनी गौरी व शंकर यांचे भावपूर्ण स्वागत केले. ते दोन दिवस तेथे राहिले.

तिसऱ्या दिवशी पार्वतीने शिवाला निघण्यास सांगितले, पण शिव तयार झाले नाहीत. त्यांना अजून थांबायचे होते. तेव्हा पार्वती रुसून एकटीच निघाली. अशा स्थितीत भगवान शिवाला पार्वतीसोबत जावे लागले. नारदही सोबत निघाले. चालत चालत ते बरेच दूर आले. त्या वेळी भगवान सूर्य आपल्या धामाकडे (पश्चिमेकडे) निघाले होते. अचानक भगवान शंकर पार्वतीला म्हणाले — ‘मी तुझ्या माहेरी माझी माळ विसरून आलो आहे.’

‘ठीक आहे, मी घेऊन येते.’ — पार्वती म्हणाली आणि जाण्यास तयार झाली. परंतु भगवंताने तिला जाण्याची आज्ञा दिली नाही आणि या कामासाठी ब्रह्मपुत्र नारदांना पाठवले. परंतु तेथे पोहोचल्यावर नारदांना कोणताही महाल दिसला नाही. तेथे तर दूरवर जंगलच जंगल होते, ज्यात हिंस्र पशू संचार करत होते. नारद तेथे भटकू लागले आणि विचार करू लागले की आपण कोठे चुकीच्या ठिकाणी तर आलो नाही ना? परंतु एकाएकी वीज चमकली आणि नारदांना शिवाची माळ एका झाडावर टांगलेली दिसली. नारदांनी माळ उतरवून घेतली आणि शिवांपाशी पोहोचून तेथील हकीकत सांगितली.

शिव हसून म्हणाले — ‘नारदा! हे सर्व पार्वतीचीच लीला आहे.’

यावर पार्वती म्हणाली — ‘मी कोणत्या योग्यतेची आहे?’

तेव्हा नारदांनी मान झुकवून सांगितले — ‘माते! तुम्ही पतिव्रतांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहात. तुम्ही सौभाग्यवती समाजात आदिशक्ती आहात. हे सर्व तुमच्याच पतिव्रत्याचा प्रभाव आहे. जगातील स्त्रिया तुमच्या नामस्मरणमात्रानेच अटळ सौभाग्य प्राप्त करू शकतात आणि समस्त सिद्धी घडवू व मिटवू शकतात. मग तुमच्यासाठी हे कर्म कोणती मोठी गोष्ट आहे? महामाये! गोपनीय पूजन अधिक शक्तिशाली व सार्थक असते. तुमची भावना व चमत्कारपूर्ण शक्ती पाहून मला फार आनंद झाला आहे. मी आशीर्वादरूपाने सांगतो की ज्या स्त्रिया याच प्रकारे गुप्त रूपाने पतीचे पूजन करून मंगलकामना करतील, त्यांना महादेवांच्या कृपेने दीर्घायुषी पतीचा सहवास मिळेल.’

या आशीर्वादामुळेच गणगौरची पूजा स्त्रिया आपापसांत, पतीपासून गुप्त ठेवून करतात.