करवा चौथ व्रत कथा

करवा चौथचे व्रत कार्तिक महिन्याच्या (पूर्णिमांत; अमांत पंचांगात आश्विन) कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला सौभाग्यवती स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्याच्या व अखंड सौभाग्याच्या कामनेने करतात. खाली या व्रताची पूजनविधी, व्रताचे नियम (सरगी, चाळणीतून चंद्रदर्शन आणि पारण), कथा, उद्यापनविधी आणि गणेशाची कहाणी दिली आहे.

तिथी: आश्विन कृष्ण चतुर्थी (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण चतुर्थी). ज्या दिवशी चंद्रोदयाच्या वेळी चतुर्थी असते त्या दिवशी हे व्रत केले जाते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

पूजनविधी

कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थी तिथीला करवा चौथ अथवा करक-चतुर्थी या नावाने ओळखले जाते. या दिवशी सौभाग्यवती स्त्रियांसाठी गणेशाची पूजा करण्याचे विधान आहे. भारतीय वाङ्मयात गणेशाची पूजा कोणत्याही कार्याच्या प्रारंभी करण्याची प्रथा सदैवच राहिली आहे, कारण सर्व देवांत त्याला अनादी देव मानले गेले आहे. म्हणून गणेशाची पूजा सर्वप्रथम होते.

भगवान शिवपार्वतीनेही आपल्या विवाहकाळी सर्वप्रथम गणेशाची पूजा केली होती. याचा उल्लेख कविकुलसम्राट गोस्वामी तुलसीदासांनी आपल्या महाकाव्यात केला आहे.

मुनि अनुसासन गनपतिहि पूजेउ संभु भवानि। कोउ सुनि संसय करै जनि सुर अनादि जियँ जानि॥

(रामचरितमानस, बालकाण्ड, दोहा 100)

गणेश हा विघ्नविनाशक म्हणून मानला जातो, म्हणून कोणत्याही कार्याच्या निर्विघ्न पूर्णतेसाठी त्याची पूजा आवश्यक सांगितली गेली आहे. करवा चौथच्या दिवशी व्रतीने नित्यकर्मातून निवृत्त होऊन गणेशाच्या पूजेसाठी मनात दृढ संकल्प करावा की, मी आज दिवसभर निराहार राहून गणेशाच्या ध्यानात तत्पर राहीन आणि रात्री जोपर्यंत चंद्रोदय होणार नाही तोपर्यंत निर्जळी व्रत करीन.

व्रताच्या दिवशी सायंकाळी घराची भिंत शेणाने सारवून त्यावर गेरूची शाई बनवून तिने गणेश, पार्वती, शिव, कार्तिकेय आदी देवांच्या प्रतिमा काढाव्यात. त्याचबरोबर एक वटवृक्ष (वडाचे झाड) व मानवाकृतीही त्या भिंतीवर चित्रित करावी. त्या मानवाकृतीच्या हातात चाळणीही असावी. जवळ उगवत्या चंद्राची आकृतीही त्या भिंतीवर चित्रित करावी.

पूजनकाळी त्या भिंतीखाली दोन करव्यांत पाणी भरून ठेवावे. त्या करव्याच्या गळ्यात नारा गुंडाळून शेंदराने रंगवावा आणि त्याच्या टोंटीत सराईची काडी लावावी. त्यानंतर करव्यावर तांदळाने भरलेला वाडगा ठेवून सुपारीही ठेवावी. नैवेद्य म्हणून त्यावर तांदळाचा बनवलेला लाडू (शकरपिंडी) ठेवावा. याशिवाय प्रतिमेजवळ पुरी, खीरही नैवेद्य म्हणून अर्पण करावी. याखेरीज ऋतुफळांनुसार शिंगाडा, केळे, संत्रे, ऊस आदी जे काही पदार्थ उपलब्ध असतील ते अर्पण करून भक्तिपूर्वक कथाश्रवण करावे. कथेच्या शेवटी, आधी स्थापन केलेले ते करवे उजवीकडून डावीकडे आणि डावीकडे ठेवलेला करवा उजवीकडे फिरवून ठेवावा. या प्रक्रियेला लोकभाषेत “करवा फिरवणे” म्हणतात. अशी श्रद्धा आहे की अशा प्रकारे विधिविधानपूर्वक पूजन केल्याने गणेश प्रसन्न होतात आणि व्रतीला मनोवांछित फळ व अखंड सौभाग्य प्राप्त होते.

व्रताचे नियम

• सरगी: पंजाब, हरियाणा व आसपासच्या भागांत सासू सूर्योदयापूर्वी सुनेला सरगी (फळे, सुकामेवा, मिठाई इ.) देते. व्रती ती पहाटेपूर्वी ग्रहण करून व्रताला सुरुवात करते.
• सूर्योदयापासून चंद्रोदयापर्यंत व्रत केले जाते. बहुतेक स्त्रिया निर्जळी व्रत करतात; काही घरांत पाणी किंवा फळे घेण्याची रीत आहे.
• चाळणीतून चंद्रदर्शन: चंद्रोदय झाल्यावर व्रती चाळणीत दिवा ठेवून तिच्यातून आधी चंद्राला आणि मग पतीला पाहते, आणि करव्यातील पाण्याने चंद्राला अर्घ्य देते.
• पारण: अर्घ्यानंतर पतीच्या हातून पाणी घेऊन व्रत सोडले जाते, मग भोजन केले जाते.
• ढगांमुळे चंद्र दिसला नाही तर स्थानिक पंचांगातील चंद्रोदयाच्या वेळेनंतर अर्घ्य देण्याची प्रथा आहे.
• प्रादेशिक भेद: राजस्थानात या दिवशी चौथ मातेचे पूजन होते; पंजाबात हीच कथा बहिणीचे नाव वीरावती सांगून सांगितली जाते, आणि अनेक घरांत करवा नावाच्या पतिव्रतेची कथाही ऐकली जाते.

सावकारकन्येची कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)

एका सावकाराला सात पुत्र आणि एक कन्या होती. कार्तिक कृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी सावकाराच्या पत्नीने, तिच्या सर्व सुनांनी व कन्येने एकत्रितपणे व्रताचे अनुष्ठान केले. पूजनानंतर सावकाराचे सर्व पुत्र भोजनास बसले. भोजन करताना सावकाराच्या पुत्रांनी आपल्या बहिणीलाही भोजन करण्याचा आग्रह केला.

बहिणीने उत्तर दिले — तुम्ही सर्वजण भोजन करा. मी चंद्रोदय झाल्यानंतर अर्घ्य देऊनच भोजन करीन. बहिणीचे बोलणे ऐकून भावांनी काही अंतरावर मैदानात अग्नी पेटवला आणि त्या अग्नीचा प्रकाश चाळणीतून दाखवत म्हटले — बहिणी! पाहा, समोर चंद्र उगवला आहे. आता तूही भोजन कर. भावाचे बोलणे ऐकून त्या कन्येने आपल्या भावजयींनाही हीच गोष्ट सांगितली. तिच्या भावजयींना ही कपटपूर्ण गोष्ट माहीत होती. त्यांनी तिला सांगितले — अजून चंद्र उगवलेला नाही. तुझ्या भावांनी अग्नीच्या प्रकाशाने तुला चंद्रोदयाचा भास करवला आहे. परंतु आपल्या भावजयींच्या बोलण्याकडे त्या कन्येने कोणतेही लक्ष न देता अर्घ्य दिले आणि त्यानंतर भोजनही केले.

तिच्या या कृत्याने गणपती भगवान अत्यधिक रुष्ट झाले, ज्याचे फळ म्हणून त्या कन्येचा पती भयंकर रोगाने ग्रस्त झाला. चिकित्सा आदी करण्यात संचित धन नष्ट झाले आणि ती अत्यंत शोकाकुल होऊन कष्ट भोगू लागली.

कष्ट भोगल्यानंतर जेव्हा तिला आपल्या चुकीचे ज्ञान झाले तेव्हा ती वारंवार मनात पश्चात्ताप करू लागली. तिने आपल्या चुकीसाठी गणेशाची क्षमायाचना केली आणि व्रत पुन्हा भक्तिपूर्वक पूर्ण केले. तिच्या आराधनेने गणेश प्रसन्न झाले आणि सर्व कष्टांचे निवारण करून तिला धनधान्याने परिपूर्ण केले. कथेनुसार, जो हे व्रत विधिपूर्वक संपन्न करतो त्याच्या सर्व आशा पूर्ण होतात.

अशा प्रकारे कथाश्रवण केल्यानंतर चंद्रोदय झाल्यावर चंद्रदेवाला अर्घ्य द्यावे. अर्घ्यदानाच्या वेळी “ॐ चन्द्राय नमः” या मंत्राचे उच्चारणही करत राहावे. यानंतर चार वेळा प्रदक्षिणा करून चंद्रदेवाला दंडवत घालावा. एवढे केल्यानंतर घरातील वृद्धांना भोजन देऊन स्वतः भोजन करावे. पूजाकाळी वापरलेले पदार्थ व अर्पण केलेला नैवेद्य आदी ब्राह्मणांना दान करावे.

अशी श्रद्धा आहे की भक्तिभावाने हे चतुर्थी व्रत करणाऱ्यांच्या कामना पूर्ण होतात.

उद्यापनविधी

कोणतेही व्रत पूर्णत्वालाच आल्यावर उद्यापन करावे. व्रताच्या तिथीलाच उद्यापन केले जाते. ज्या वर्षी उद्यापन करायचे असेल त्या वर्षीच्या कार्तिक कृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी व्रत संपल्यानंतर एक ताट कुंकवाने रंगवून चार चारच्या संख्येने पुऱ्या आणि त्यांवर साखर ठेवून तेरा ठिकाणी मांडाव्यात आणि त्यावर एक नवी साडी, चोळी, दक्षिणा आदी ठेवून आपल्या सासूला अर्पण कराव्यात. ज्यांना सासू नसेल त्यांनी एखाद्या सवाष्ण ब्राह्मणीला दान करावे. संपूर्ण कृत्य पार पाडल्यानंतरच स्वतः अन्न ग्रहण करावे. अशी श्रद्धा आहे की असे केल्याने सौभाग्य अक्षय राहते.

गणेश (विनायक) यांची कहाणी

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)

एक आंधळी म्हातारी होती, तिला एक मुलगा व मुलाची बायको होती. ते फार गरीब होते. ती आंधळी म्हातारी रोज गणेशाची पूजा करत असे. गणेश साक्षात समोर येऊन म्हणत असत की म्हातारेमाय, तुला जे हवे ते माग. म्हातारी म्हणे की मला मागता येत नाही, तर कसे व काय मागू? तेव्हा गणेश म्हणाले की आपल्या सुनेला-मुलाला विचारून माग. तेव्हा म्हातारीने आपल्या मुलाला व सुनेला विचारले तर मुलगा म्हणाला की धन माग आणि सून म्हणाली की नातू माग. तेव्हा म्हातारीने विचार केला की मुलगा व सून तर आपापल्या स्वार्थाच्या गोष्टी करत आहेत. म्हणून त्या म्हातारीने शेजाऱ्यांना विचारले तर शेजारी म्हणाले की म्हातारे, तुझे आयुष्य थोडेच उरले आहे, कशाला मागतेस धन आणि नातू; तू तर केवळ आपले डोळे माग जेणेकरून तुझे उरलेले आयुष्य सुखाने जाईल.

त्या म्हातारीने मुलगा, सून व शेजाऱ्यांचे बोलणे ऐकून घरात जाऊन विचार केला, ज्याने मुलगा, सून आणि माझे — सर्वांचेच भले होईल तेही मागून घ्यावे आणि आपल्या कामाची गोष्टही मागून घ्यावी. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा श्री गणेश आले आणि म्हणाले — “बोल म्हातारेमाय, काय मागतेस? आमचे वचन आहे तर तू जे मागशील तेच मिळेल.” गणेशाचे बोलणे ऐकून म्हातारी म्हणाली — “हे गणराज! जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर मला नऊ कोटींची माया द्या, निरोगी काया द्या, अमर सौभाग्य द्या, डोळ्यांत प्रकाश द्या, नातूपणतू द्या आणि समस्त परिवाराला सुख द्या आणि शेवटी मोक्ष द्या.” म्हातारीचे बोलणे ऐकून गणेश म्हणाले — “म्हातारेमाय, तू तर मला फसवलेस. असो, जे काही तू मागितलेस ते सर्व तुला मिळेल.” असे म्हणून गणेश अंतर्धान पावले. हे गणेशा! जसे म्हातारेमायला तिने मागितल्याप्रमाणे तुम्ही सर्व काही दिले, तसेच सर्वांना द्या आणि आम्हालाही देण्याची कृपा करा.