कजली तीज व्रत कथा

कजली तीज (सातूडी तीज) ही उत्तर भारतातील स्त्रियांची तीज आहे. पूर्व उत्तर प्रदेश व बिहारमध्ये ती कजरी गीतांची ‘कजरी तीज’ म्हणून, तर राजस्थान व मध्य प्रदेशात सातू आणि नीमडीपूजेची ‘सातूडी’ किंवा ‘बडी तीज’ म्हणून प्रचलित आहे. खाली तिचे महत्त्व, पूजाविधी व पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

तिथी: श्रावण कृष्ण तृतीया (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद कृष्ण तृतीया). सूर्योदयाच्या वेळची तृतीया मानली जाते आणि व्रत चंद्रोदयाला सुटते. दिनांक व चंद्रोदयाची वेळ स्थानानुसार बदलतात.

कजली (सातूडी) तीज

श्रावण शुक्ल तृतीयेला हरियाली तीजेचा सण साजरा केला जातो. त्याचप्रमाणे पूर्णिमांत भाद्रपदाच्या कृष्ण पक्षातील (अमांत श्रावण कृष्ण) तीजेला कजरी (कजली किंवा कज्जली) तीजेचा सण साजरा केला जातो. तिला ‘बडी तीज’ किंवा ‘बुढी तीज’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी माहेश्वरी वैश्य गहू, जव, हरभरा व तांदळाच्या सातूत तूप, सुका मेवा घालून विविध प्रकारची पक्वान्ने बनवतात आणि चंद्रोदयानंतर त्याचेच भोजन करतात. म्हणून तिला ‘सातूडी तीज’ अथवा ‘सतवा तीज’ असेही म्हटले जाते.

या दिवशी विशेषकरून गाईची पूजा केली जाते. पिठाचे सात गोळे बनवून त्यांवर तूप, गूळ ठेवून गाईला खाऊ घातल्यानंतरच भोजन केले जाते. काही लोक या दिवशी हरियाली तीजेप्रमाणे सिंजारे पाठवतात. या दिवशी सुना आपल्या सासूला साखर व पैशांचे वाण (बायना) काढून देतात.

कजरी गीतांची ही परंपरा खासकरून पूर्व उत्तर प्रदेश तसेच बिहारमध्ये प्रचलित आहे. कजरीची स्पर्धाही होते. नावांवर चढून लोक कजरी गीते गातात. ब्रजच्या मल्हारांप्रमाणेच मिर्झापूर व बनारसचे हे प्रमुख वर्षागीत मानले जाते. या दिवशी घरांत मिठाई व पक्वान्ने बनवली जातात. झोकेही बांधले जातात. काही भागांतील ग्रामीण भाषेत याला ‘तीजा’ म्हटले जाते.

पूजाविधी

सुवासिनी दिवसभर निर्जल उपवास करतात; आजारी किंवा गर्भवती स्त्रिया पाणी किंवा फलाहार घेऊ शकतात.

राजस्थानात संध्याकाळी मातीचे छोटे तळे करून त्याच्या काठी कडुनिंबाची फांदी (नीमडी माता) रोवली जाते आणि कुंकू, मेंदी, काजळ, वस्त्र व सातूच्या पिंड्यांनी तिची पूजा होते. म्हणूनच हिला ‘नीमडी तीज’ असेही म्हणतात.

पूजेनंतर कथा ऐकली जाते. चंद्रोदय झाल्यावर चंद्राला पाण्याचे अर्घ्य देऊन सातू खाऊन उपवास सोडला जातो.

वाण (सातू, मिठाई व पैसे) सासूला देऊन तिचा आशीर्वाद घेतला जातो. सिंजारा — माहेरून येणारी मेंदी, वस्त्रे व मिठाईची भेट — आदल्या दिवशी पाठवला जातो.

कजली तीज कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (राजस्थानच्या सातूडी तीजेची लोककथा)

एका सावकाराला चार मुले आणि सुना होत्या. तिन्ही मोठ्या सुना भरल्या घरातल्या होत्या. परंतु धाकट्या सुनेच्या माहेरी कोणीच नव्हते. मोठ्या तीजेला तिन्ही सुनांच्या घरून सातू आला, पण धाकट्या सुनेचे मन या विचाराने दुःखी झाले की तिच्यासाठी सातू कोठून येईल. तिने आपल्या पतीला सांगितले की — “माझ्यासाठीही सातू घेऊन या, काहीही करावे लागले तरी.”

तिच्या पतीने तिच्यासाठी सातू आणण्याचा पूर्ण प्रयत्न केला परंतु यश आले नाही. संध्याकाळी तो घरी परतला आणि त्याने आपल्या पत्नीचा उदास चेहरा पाहिला तेव्हा त्याला रात्रभर झोप लागली नाही. दुसऱ्या दिवशी तीज होती. तो रात्री अंधारातच घरातून निघाला आणि एका वाण्याच्या दुकानात शिरला. तेथे हरभऱ्याची डाळ घेऊन जात्यात दळण्यास सुरुवात केली. जात्याचा आवाज ऐकून वाण्याचे घरचे जागे झाले. त्यांनी त्याला पकडून विचारले — “येथे काय करतो आहेस?”

यावर त्याने उत्तर दिले की — “उद्या सातूडी तीज आहे आणि माझ्या पत्नीच्या माहेरी कोणीच नाही, म्हणून तिच्यासाठी सातू चोरण्यास आलो आहे. तुमच्या दुकानात डाळ, साखर व तूप सर्व काही होते, म्हणून तुमच्याकडून सातू बनवून घेऊन जात होतो.”

हे ऐकून वाणी म्हणाला — “तू आपल्या घरी जा. आजपासून तुझी पत्नी आमची धर्मकन्या झाली.”

तो घरी परतला. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच वाण्याने नोकरांसोबत चार प्रकारच्या सातूचे गोळे, साडी व इतर पूजेचे साहित्य त्याच्या घरी पाठवून दिले.

जावा हे सर्व पाहून म्हणू लागल्या की — “तुझ्या माहेरी तर कोणीच नाही, मग हे सर्व कोठून आले?”

तेव्हा धाकट्या जावेने त्यांना सारी हकीकत सांगून म्हटले की हे सर्व माझ्या धर्मपित्याने पाठवले आहे.

कथेचा भाव असा की ज्याला कोणाचा आधार नाही, त्याची काळजी घेणे हाच धर्म आहे — वाण्याने एका अनोळखी स्त्रीला धर्मकन्या मानून तिचा सण पूर्ण केला.