Skip to content
वेद पथ वैदिक ज्ञानाचा मार्ग

हनुमान बाहुक

शेअर करा
आकार
मांडणी
छप्पय (Chhappay)
झूलना (Jhulana)
घनाक्षरी (Ghanakshari)

परिचय

हनुमान बाहुक ही गोस्वामी तुलसीदासांनी (१५३२–१६२३) रचलेली हनुमंतांची अत्यंत भावपूर्ण आणि प्रभावी स्तुती आहे. तिच्या रचनेमागे एक मार्मिक कथा आहे. तुलसीदासांच्या भुजांना (बाहूंना) अतिशय वेदना होत होत्या. कोणताही उपचार लागू पडत नव्हता. तेव्हा त्यांनी आपल्या आराध्य हनुमंतांना शरण जाऊन ही स्तुती रचली.

‘बाहुक’ या शब्दाचा अर्थ ‘बाहूचा रोग’. तुलसीदासांनी या रचनेत हनुमंतांच्या महिम्याचे गान केले आणि हृदयातील करुण प्रार्थना केली. या स्तुतीच्या प्रभावाने हनुमंत प्रसन्न झाले आणि तुलसीदासांची बाहुपीडा दूर झाली, असे सांगितले जाते. ही रचना अवधी भाषेत आहे, जी तुलसीदासांची मातृभाषा होती.

रचना-संरचना आणि छंद

हनुमान बाहुक ही ४४ पदांची सुव्यवस्थित रचना असून तिच्यात चार वेगवेगळ्या शास्त्रीय छंदांचा वापर झाला आहे:

  • छप्पय (Chhappay) — पद १–२: रोला आणि उद्धात मिळून बनलेला सहा ओळींचा छंद
  • झूलना (Jhulana) — पद ३: अत्यंत लयपूर्ण झुलणारा छंद
  • घनाक्षरी (Ghanakshari) — पद ४–१५, १९–३५ आणि ३७–४४: ३१ वर्णांचा प्रचंड आणि ओजस्वी छंद
  • सवैया (Savaiya) — पद १६–१८ आणि ३६: गरिमामय छंद

महत्त्व

हनुमान बाहुक ही शारीरिक पीडा, रोग आणि कष्टांच्या निवारणासाठी अत्यंत प्रभावी मानली जाते. विशेषतः हात, बाहू आणि शरीराच्या अवयवांच्या रोगांत तिचे पठण केले जाते. यात तुलसीदासांची अतूट भक्ती, हनुमंतांवरील अगाध विश्वास आणि श्रीरामांच्या महिम्याचे वर्णन आहे.

पठणविधी

  • मंगळवारी आणि शनिवारी या स्तुतीचे पठण विशेष फलदायी असते.
  • हनुमंतांच्या मूर्तीसमोर किंवा चित्रासमोर बसून पठण करावे.
  • पठणापूर्वी हनुमंतांना शेंदूर आणि चमेलीचे तेल अर्पण करावे.
  • शारीरिक पीडा किंवा रोग असल्यास श्रद्धापूर्वक नियमित पठण करावे.
  • हनुमान जयंतीच्या दिवशी पठण करणे विशेष शुभ मानले जाते.

संदर्भ 1

  • Hanuman Bahuk by Goswami Tulsidas (16th century) — Named as the basis of this entry in its seed file

ही सामग्री वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केली आहे, आणि तिचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.

संबंधित रचना 4

आणखी पाहा 7