गणेश चतुर्थी व्रत कथा

गणेश चतुर्थी हा भगवान श्री गणेशाला समर्पित सण आहे, जो हिंदू पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला साजरा केला जातो. खाली या सणाचा परिचय, पारंपरिक व्रतकथा, स्यमंतक मण्याचा प्रसंग, पूजाविधी आणि व्रताचे नियम दिले आहेत.

तिथी: भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी मध्याह्नकाळी चतुर्थी तिथी असते त्या दिवशी पूजा होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

गणेश चतुर्थी

हिंदू पंचांगानुसार दरवर्षी भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला हिंदूंचा प्रमुख सण गणेश चतुर्थी साजरा केला जातो. अशी श्रद्धा आहे (गणेशपुराण आदींनुसार) की याच दिवशी समस्त विघ्नबाधा दूर करणाऱ्या, कृपेचा सागर असलेल्या आणि भगवान शंकर व माता पार्वती यांचा पुत्र श्री गणेशाचा आविर्भाव झाला होता. (महाराष्ट्र आदी प्रदेशांत माघ शुक्ल चतुर्थीलाही गणेश जयंती साजरी केली जाते.) हे महापर्व विशेषतः महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, गुजरात आदी राज्यांत तसेच देशविदेशांत अनेक ठिकाणी हर्षोल्हासाने आणि भव्य पद्धतीने साजरे केले जाते. महाराष्ट्रात लोकमान्य टिळकांच्या प्रेरणेने १८९३ पासून हा सार्वजनिक गणेशोत्सव म्हणून, मंडप सजवून अनंत चतुर्दशीपर्यंत, सामूहिकपणे साजरा होऊ लागला; दक्षिण भारतात, विशेषतः तमिळनाडू व केरळमध्ये, या दिवशी तांदळाच्या पिठाचे कोळुकट्टै (मोदक) नैवेद्य म्हणून दाखवण्याची परंपरा आहे. या महापर्वाला लोक सकाळी उठून सोन्याची, चांदीची, तांब्याची अथवा मातीची गणेशमूर्ती स्थापन करून षोडशोपचार विधीने तिचे पूजन करतात. या दिवशी चंद्रदर्शन वर्ज्य मानले जाते (मिथ्या कलंकाची श्रद्धा). ज्या कुटुंबांत पूजनानंतर चंद्राला अर्घ्य देण्याची परंपरा आहे, ते खाली नजर ठेवून, चंद्राकडे थेट न पाहता अर्घ्य देतात आणि मग ब्राह्मणांना दक्षिणा देतात. गणपतीला २१ लाडवांचा (मोदकांचा) नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे.

गणेश चतुर्थी व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील व्रतकथा पुस्तिकांत प्रचलित रूप; पुराणांतील प्रसंग खाली पाठभेदात)

एकदा भगवान श्री शंकर स्नान करण्यासाठी कैलास पर्वतावरून भोगावती नामक स्थळी गेले. ते गेल्यानंतर माता पार्वतीने स्नान करताना आपल्या शरीराच्या मळापासून एक पुतळा बनवला आणि त्यात प्राण घातले. त्याचे नाव तिने गणेश ठेवले.

मग पार्वतीने गणेशाला एक मुद्गर देऊन दारावर जाऊन तोपर्यंत पहारा देण्यास सांगितले जोपर्यंत ती स्नान करत नाही.

काही वेळाने भगवान श्री शंकर स्नान करून परतले आणि घरात प्रवेश करू लागले तेव्हा गणेशाने त्यांना दारातच अडवले. यावर भगवान श्री शंकर फार क्रोधित झाले आणि त्यांनी गणेशाचे शिर धडावेगळे केले व ते आत निघून गेले.

माता पार्वतीने जेव्हा भगवान श्री शंकरांना क्रोधित होऊन आत येताना पाहिले तेव्हा तिला वाटले की भोजनास विलंब झाल्यामुळे शिव नाराज आहेत. म्हणून तिने लगेच भोजन वाढून भगवान शंकरांना जेवायला बोलावले.

दोन ताटांत भोजन वाढलेले पाहून भगवान श्री शंकरांनी माता पार्वतीला विचारले — “दुसरे ताट कोणासाठी आहे?” यावर माता पार्वती म्हणाली — “हे आपल्या पुत्र गणेशासाठी आहे, जो बाहेर दारावर पहारा देत आहे.”

हे ऐकून शिव आश्चर्यचकित झाले — “तुझा पुत्र पहारा देत आहे?” पार्वती म्हणाली — “होय नाथ! तुम्ही त्याला पाहिले नाही का?” शिव म्हणाले — “पाहिले तर होते, परंतु त्याने मला अडवल्यावर मी त्याला कोणी उद्धट बालक समजून त्याचे शिर छाटले.” हे ऐकून पार्वती फार दुःखी झाली. ती विलाप करू लागली. तेव्हा पार्वतीला प्रसन्न करण्यासाठी भगवान शिवाने एका हत्तीच्या पिल्लाचे शिर कापून बालकाच्या धडाला जोडले. पार्वती अशा प्रकारे पुत्र गणेश परत मिळाल्याने फार प्रसन्न झाली. तिने पती व पुत्राला प्रेमपूर्वक भोजन देऊन नंतर स्वतः भोजन केले.

ही घटना भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला घडली होती. म्हणूनच ही तिथी पुण्यपर्व म्हणून साजरी केली जाते.

पाठभेद: हे कथेचे लोकप्रचलित रूप आहे. शिवपुराणात (रुद्रसंहिता, कुमारखंड) शिवगणांशी युद्ध झाल्यावर शिव बालकाचे शिर छाटतात आणि गण उत्तर दिशेला भेटलेल्या हत्तीचे शिर आणतात; ब्रह्मवैवर्त पुराणात शनीची दृष्टी पडल्याने शिर तुटल्याचा प्रसंग आहे.

चंद्रदर्शन आणि स्यमंतक मण्याची कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — श्रीमद्भागवत महापुराण, दशम स्कंध (स्यमंतक प्रसंग); त्याचा चंद्रदर्शनाशी संबंध लोकपरंपरेतील आहे.

लोकश्रद्धा अशी आहे की आपली थट्टा करणाऱ्या चंद्राला गणेशाने शाप दिला — भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला जो त्याला पाहील त्याच्यावर खोटा कलंक येईल. असे सांगितले जाते की भगवान श्रीकृष्णांनी याच तिथीला चंद्र पाहिला आणि त्यांच्यावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा खोटा आरोप आला.

भागवतानुसार सत्राजिताला सूर्यदेवाकडून स्यमंतक मणी मिळाला होता. त्याचा भाऊ प्रसेन तो मणी घालून शिकारीला गेला, तेथे एका सिंहाने त्याला मारले आणि जांबवानाने सिंहाला मारून मणी घेतला. द्वारकेत लोक म्हणू लागले की मण्याच्या लोभाने श्रीकृष्णांनी प्रसेनाला मारले. कलंक दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण वनात शोध घेत जांबवानाच्या गुहेपर्यंत पोहोचले. अठ्ठावीस दिवसांच्या युद्धानंतर जांबवानाने त्यांना आपले आराध्य श्रीराम म्हणून ओळखले आणि मण्यासह आपली कन्या जांबवती हिचा विवाह त्यांच्याशी लावून दिला. श्रीकृष्णांनी मणी सत्राजिताला परत केला; त्याने लज्जित होऊन आपली कन्या सत्यभामा हिचा विवाह त्यांच्याशी लावला.

चुकून या दिवशी चंद्रदर्शन झाले तर ही कथा ऐकण्याची किंवा वाचण्याची परंपरा आहे.

पूजाविधी

• सकाळी स्नान करून व्रत व पूजेचा संकल्प करावा.
• मध्याह्नकाळी चौरंगावर लाल वस्त्र अंथरून मातीची किंवा धातूची गणेशमूर्ती स्थापन करावी.
• षोडशोपचार किंवा पंचोपचार पूजा करावी: दूर्वा, लाल फुले, शेंदूर, शमीपत्र आणि मोदक किंवा लाडू अर्पण करावेत.
• गणेशनामाचा जप, कथापाठ आणि आरती करावी. सविस्तर विधीसाठी वेद पथवरील “गणपती-गौरी पूजाविधी” पाहावा.
• कुटुंबाच्या परंपरेनुसार मूर्ती दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवस ठेवली जाते; दहा दिवसांच्या गणपतीचे विसर्जन अनंत चतुर्दशीला होते.

व्रताचे नियम

• व्रत करणारे दिवसभर फलाहार करतात किंवा एक वेळ सात्त्विक भोजन घेतात; अन्नत्याग कुटुंबाच्या परंपरेवर अवलंबून असतो.
• या दिवशी चंद्राकडे थेट पाहणे टाळावे.
• पूजा व कथेनंतर मोदकांचा प्रसाद वाटून व ग्रहण करून व्रत सोडले जाते.