सकट चौथ (तिल चौथ) व्रत कथा

सकट चौथ (तिल चौथ) चे व्रत गणेशाला समर्पित असून उत्तर भारतात ते माघ (पूर्णिमांत) कृष्ण चतुर्थीला केले जाते; यालाच त्या महिन्याची संकष्टी चतुर्थीही म्हणतात. खाली या व्रताची पूजाविधी, नियम आणि त्याच्याशी संबंधित दोन पारंपरिक लोककथा दिल्या आहेत.

तिथी: पौष कृष्ण चतुर्थी (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात माघ कृष्ण चतुर्थी). ज्या दिवशी चंद्रोदयाच्या वेळी चतुर्थी तिथी असते त्या दिवशी व्रत केले जाते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

पूजाविधी

• हे व्रत मुख्यतः माता आपल्या मुलांच्या कल्याणासाठी करतात. अशी श्रद्धा आहे की यामुळे संकटे दूर होतात.
• तीळ भाजून गुळासोबत कुटून तिळकूट बनवले जाते; हाच या दिवसाचा मुख्य नैवेद्य असतो.
• संध्याकाळी संकटहरण गणेशाचे पूजन करावे: दूर्वा, कुंकू, तिळकूट व फळे अर्पण करावीत, मग कथा सांगावी किंवा ऐकावी.
• चंद्रोदय झाल्यावर चंद्राला पाण्याचे अर्घ्य द्यावे; अनेक कुटुंबे पाण्यात दूध व तीळ मिसळतात.
• काही प्रदेशांत तिळकुटाचा एक प्रतीकात्मक बकरा बनवला जातो, जो घरातील एखादे मूल कापते आणि सर्वांना प्रसाद वाटला जातो. हे तिळकुटापासून बनवलेले प्रतीक आहे.

व्रताचे नियम

• कुटुंबाच्या परंपरेनुसार दिवसभर निर्जळी किंवा फलाहारी व्रत केले जाते.
• चंद्राला अर्घ्य देऊन, गणेशपूजन व कथेनंतर व्रत सोडले जाते. अनेक कुटुंबांत अर्पण केलेली पक्वान्ने दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रसाद म्हणून घेतली जातात.
• ढगांमुळे चंद्र दिसला नाही तर स्थानिक पंचांगातील चंद्रोदयाच्या वेळी चंद्राच्या दिशेला अर्घ्य देण्याची रीत आहे.

कथा १ — सावकारीण आणि तिळकूट (तिल चौथ कथा)

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (राजस्थान व उत्तर भारतातील लोककथा)

सकट चौथचे व्रत पूर्णिमांत माघ (अमांत पौष) महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला केले जाते. या दिवशी गणेश व चंद्राची पूजा केली जाते. काही ठिकाणी याला तिल चौथ असेही म्हटले जाते.

एक सावकार दांपत्य होते, ज्यांना कोणतीही संतती नव्हती. एके दिवशी सावकाराची पत्नी अग्नी आणण्यासाठी शेजारच्या घरी गेली. तेथे तिने पाहिले की शेजारीण व इतर स्त्रिया पूजन करून कथा ऐकत आहेत. हे पाहून तिने विचारले — तुम्ही सर्व कोणाची पूजा व व्रत करत आहात आणि हे व्रत केल्याने कोणते फळ मिळते? शेजारणीने सावकाराच्या पत्नीला सांगितले की ही चतुर्थीची पूजा आहे. या दिवशी व्रत केल्याने आणि कथा सांगितल्याने-ऐकल्याने ताटातूट झालेले भेटतात. सुखसमृद्धी व संततीची मनोकामना पूर्ण होते. हे ऐकून सावकारिणीने तेथेच संकल्प केला की जर मला संतती झाली तर मीही सव्वा शेराचे (शेर — जुने वजन, सुमारे ०.९ किलो) तिळकूट अर्पण करीन.

सकट चौथ मातेने तिची मनोकामना पूर्ण केली आणि तिला पुत्ररत्न झाले, पण ती तिळकूट अर्पण करण्याचे विसरली. यानंतर तिला आणखी सहा मुलगे झाले, तरीही तिला तिळकूट अर्पण करण्याची आठवण झाली नाही. सातही मुलगे मोठे होऊ लागले. तिने मोठ्या मुलाच्या विवाहासाठी पुन्हा नवस बोलत म्हटले — जर माझ्या मुलाचा विवाह झाला तर सव्वा मणाचे (मण — चाळीस शेर, सुमारे ३७ किलो) तिळकूट अर्पण करीन. विवाहाच्या सर्व तयाऱ्या होऊ लागल्या, तरीही सावकारीण तिळकूट अर्पण करण्याचे विसरली.

जेव्हा तिचा मुलगा लग्नमंडपात बसला तेव्हा चौथ माता आणि विनायक यांनी विचार केला की सावकारीण प्रत्येक वेळी तिळकुटाचा नवस बोलते खरी पण अर्पण एकदाही करत नाही. आता तर तिच्या मुलाचा विवाहही होणार आहे. जर आम्ही तिला चमत्कार दाखवला नाही तर आम्हाला कोण मानेल? असे म्हणून चौथ मातेने नवरदेवाला मंडपातून उचलून गावाबाहेर पिंपळाच्या झाडावर बसवले. नवरदेव अचानक असा लग्नमंडपातून गायब झाल्याने तेथे विवाहात सामील लोकांत हाहाकार माजला. सर्वत्र नवरदेवाचा शोध घेतला गेला, पण तो कोठेही सापडला नाही आणि दिवस उलटत गेले.

जेव्हा गणगौर पूजनासाठी गावाबाहेर मुली दूर्वा आणायला जात तेव्हा तीही मुलगी त्यांच्यासोबत जात असे जिचा पती लग्नमंडपातून गायब झाला होता. सर्व सख्या वाटेत एका पिंपळाजवळून जात तेव्हा पिंपळावर बसलेला तिचा नवरदेव तिला पाहून म्हणत असे — “आली माझी अर्धविवाहित.” हा आवाज ऐकून ती मुलगी चिंतित होई. याच चिंतेने ती अशक्त होत चालली होती. तेव्हा आईने अशक्त होण्याचे कारण विचारले तेव्हा मुलीने सांगितले की — मी जेव्हा जेव्हा गणगौर पूजण्यासाठी दूर्वा आणायला जाते तेव्हा पिंपळातून एक माणूस बोलतो — “आली माझी अर्धविवाहित.” त्याने नवरदेवाचे कपडे घातले आहेत, हातांना मेंदी लावली आहे आणि कंकण बांधले आहे, डोक्यावर बाशिंग बांधले आहे, डोळ्यांत काजळ घातले आहे.

मुलीचे बोलणे ऐकून आई त्या झाडाला पाहायला आली. आईने पाहिले की तो तर तिचाच जावई आहे जो लग्नमंडपातून अचानक गायब झाला होता. तिने आपल्या जावयाला तेथे बसण्याचे कारण विचारले तेव्हा नवरदेवाने सांगितले — मी चौथ मातेकडे गहाण आहे. माझ्या आईने तिळकुटाचा नवस बोलला होता आणि अर्पण केले नाही. यामुळे चौथ माता नाराज आहे आणि तिने मला येथे बसवले आहे. जावयाचे बोलणे ऐकून सासू त्याच वेळी त्याच्या आईकडे गेली आणि सर्व गोष्टी सांगितल्या. सावकारिणीने त्याच दिवशी अडीच मणाचे तिळकूट अर्पण करून चौथ मातेला नैवेद्य दाखवला आणि पूजा केली. यामुळे चौथ माता प्रसन्न झाली. तिने गहाण ठेवलेल्या मुलाला सोडून दिले आणि विवाह संपन्न झाला. यानंतर सावकारीण प्रत्येक चतुर्थीचे व्रत करू लागली.

कथा २ — कुंभाराचा आवा (सकट मातेची कथा)

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)

एका नगरात एक कुंभार राहत होता. एकदा त्याने भांडी बनवून आवा लावला तर आवा भाजलाच नाही. हरून तो राजाकडे जाऊन प्रार्थना करू लागला. राजाने राजपंडितांना बोलावून कारण विचारले तेव्हा राजपंडित म्हणाले की प्रत्येक वेळी आवा लावताना मुलाचा बळी दिल्याने आवा भाजेल. राजाचा आदेश निघाला. बळी सुरू झाले. ज्या कुटुंबाची पाळी येई, ते कुटुंब आपल्या मुलांपैकी एक मूल बळीसाठी पाठवत असे.

याच प्रकारे काही दिवसांनंतर सकटच्या दिवशी एका म्हातारीच्या मुलाची पाळी आली. म्हातारीसाठी तोच जीवनाचा आधार होता. राजाज्ञा काही पाहत नाही. दुःखी म्हातारी विचार करत होती की माझा तर एकच मुलगा आहे, तोही सकटच्या दिवशी माझ्यापासून दुरावेल. म्हातारीने मुलाला सकटची सुपारी व दूर्वांचा विडा देऊन सांगितले — “भगवंताचे नाव घेऊन आव्यात बसून राहा, सकट माता रक्षण करेल.” बालकाला आव्यात बसवले गेले आणि म्हातारी सकट मातेसमोर बसून पूजा करू लागली.

आधी तर आवा भाजायला कित्येक दिवस लागत, पण या वेळी सकट मातेच्या कृपेने एकाच रात्रीत आवा भाजला गेला. सकाळी कुंभाराने पाहिले तेव्हा तो थक्क झाला — आवा भाजला होता. या वेळी आव्यात बसवलेली, म्हातारीच्या मुलासह सर्व बालके जिवंत व सुरक्षित होती. नगरवासीयांनी सकटचा महिमा मान्य केला आणि मुलालाही धन्य मानले. सकट मातेच्या कृपेने पूर्वी बळी दिलेली नगरातील बालकेही जिवंत झाली.