मंगला गौरी व्रत कथा

मंगळागौरी व्रत श्रावण महिन्यात येणाऱ्या सर्व मंगळवारी केले जाते. या व्रतात गौरीच्या पूजनाचे विधान आहे. हे मंगळवारी केले जाते म्हणूनच त्याला ‘मंगळागौरी व्रत’ म्हटले जाते. हे व्रत विशेषतः विवाहित स्त्रिया, त्यातही नवविवाहिता करतात; परंपरेनुसार ते विवाहानंतर पहिली पाच वर्षे केले जाते.

तिथी: श्रावण महिन्यातील प्रत्येक मंगळवार. अमांत पंचांगात (महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, गोवा) श्रावण आषाढ अमावास्येच्या दुसऱ्या दिवसापासून आणि पूर्णिमांत पंचांगात (उत्तर भारत) आषाढ पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून सुरू होतो, त्यामुळे दोन्ही पंचांगांत श्रावणातील मंगळवार सुमारे दोन आठवडे पुढे-मागे पडतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

पूजनविधान

या दिवशी सकाळी स्नानादी करून एका चौरंगावर एक पांढरे व एक लाल कापड अंथरावे. पांढऱ्या कापडावर नवग्रहांच्या नावाच्या तांदळाच्या नऊ राशी तसेच लाल कापडावर षोडश मातृकांच्या गव्हाच्या सोळा राशी कराव्यात. त्याच चौरंगाच्या एका बाजूला तांदूळ व फुले ठेवून गणेशमूर्तीची स्थापना करावी. चौरंगाच्या एका कोपऱ्यावर गव्हाची एक छोटीशी रास ठेवून त्यावर पाण्याने भरलेला कलश ठेवावा. कलशात आंब्याची एक छोटी डहाळी घालावी. मग पिठाचा एक चार तोंडांचा दिवा आणि सोळा धूपकांड्या लावाव्यात. मग सर्वप्रथम गणेशाचे पूजन करावे. त्यावर चंदन, कुंकू, विडा, सुपारी, शेंदूर, पंचामृत, जानवे, तांदूळ, फुले, बेलपत्रे, वेलची, सुका मेवा, प्रसाद तसेच दक्षिणा वाहून गणेशाची आरती करावी. यानंतर कलशाचे पूजन करावे.

एका मातीच्या सकोऱ्यात पीठ ठेवून त्यावर सुपारी ठेवावी आणि दक्षिणा पिठात दाबावी. मग बेलपत्रे वाहावीत. आता गणेशाप्रमाणेच सर्व सामग्रीसह कलशाचे पूजन करावे. परंतु कलशावर शेंदूर व बेलपत्रे वाहू नयेत.

यानंतर नवग्रहांचे म्हणजे तांदळाच्या नऊ राशींचे पूजन करावे. त्यानंतर षोडश मातांच्या बनवलेल्या सोळा गव्हाच्या राशींचे पूजन करावे. यांवर कुंकू व जानवे वाहू नये. मेंदी, हळद व शेंदूर वाहावा. यांचे पूजनही कलश व गणेशाच्या पूजनाप्रमाणेच करावे.

शेवटी मंगळागौरीचे पूजन करावे. मंगळागौरीच्या पूजनासाठी एका ताटात पाट ठेवावा आणि त्यावर मंगळागौरीची मातीची मूर्ती बनवावी अथवा मातीचे पाच गोळे ठेवून त्यांना मंगळागौरी मानावे. पिठाचा गोळा बनवून ठेवावा. सर्वप्रथम मंगळागौरीला पंचामृताने (दूध, दही, तूप, मध व साखर) स्नान घालावे. त्यानंतर तिला वस्त्रे नेसवावीत, मग नथ, काजळ, शेंदूर, चंदन, हळद, मेंदी आदींनी शृंगार करावा.

त्यानंतर १६ प्रकारची फुले, १६ माळा, १६ प्रकारची पाने, १६ फळे, १६ लवंगा, १६ वेलच्या, १६ पिठाचे लाडू, १६ जिरे, १६ धणे, सात प्रकारचे धान्य (सातधान्य — जसे गहू, जव, तांदूळ, हरभरा, मूग, उडीद, मसूर) सोळा मुठी किंवा सोळा ढिगांच्या रूपात, ५ प्रकारचा सुका मेवा, कुंकू, मेंदी, काजळ, शेंदूर, तेल, फणी, आरसा, १६ बांगड्या आणि एक रुपया अर्पण करावा. मग दक्षिणा वाहून मंगळागौरीची कथा ऐकावी. चौमुख दिवा बनवून त्यात १६ तारांच्या चार वाती कराव्यात आणि कापराने आरती ओवाळावी. यानंतर १६ लाडवांचे वाण आपल्या सासूला देऊन आशीर्वाद घ्यावा. यानंतर मिठाविना एकाच धान्याच्या भाकरीचे भोजन करावे. याच्या दुसऱ्या दिवशी मंगळागौरीचे जवळच्या विहीर, तलाव, नदी आदींत विसर्जन करून भोजन करावे.

मंगळागौरी व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतात प्रचलित व्रतकथा; पुस्तकात ती संक्षिप्त रूपातच आहे)

अशी श्रद्धा आहे की ज्या नवविवाहित स्त्रिया श्रावण महिन्यात मंगळवारी व्रत ठेवून मंगळागौरीची पूजा करतात, त्यांच्या पतीवर येणारे संकट टळते आणि त्यांना दीर्घकाळ दांपत्यजीवनाचे सुख लाभते.

या व्रताविषयी कथा अशी आहे की एका सावकाराला पुत्र नव्हता. बऱ्याच प्रतीक्षेनंतर त्याला एक संतती झाली, परंतु तिचे आयुष्य कमी होते. सोळाव्या वर्षी सर्पदंशाने त्याचा मृत्यू होणार होता. योगायोगाने त्याचा विवाह अशा कन्येशी झाला जिची आई मंगळागौरीचे व्रत करत असे. या व्रताच्या प्रभावामुळे जन्मलेल्या कन्येच्या जीवनात वैधव्याचे दुःख येऊ शकत नव्हते. यामुळे सावकाराच्या पुत्राचा अकाली मृत्यू टळला आणि तो दीर्घायुषी झाला.

पूर्ण कथा (परंपरेत प्रचलित रूप, वेद पथने पुन्हा सांगितलेली)

वर पुस्तकात दिलेले संक्षिप्त रूप आहे. खाली तीच कथा परंपरेत ज्या रूपात सांगितली जाते त्या रूपात आहे; वेगवेगळ्या प्रदेशांत तिचे तपशील थोडे वेगळे आढळतात.

प्राचीन काळी कुंडिन नगरात धर्मपाल नावाचा एक श्रीमंत सावकार राहत होता. त्याची पत्नी सुशील आणि धर्मपरायण होती. घरात धनधान्याची कमतरता नव्हती, परंतु संतती नसल्यामुळे पती-पत्नी नेहमी दुःखी असत.

संततीच्या इच्छेने दोघांनी बराच काळ शिव-पार्वतीची आराधना केली. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन देवीने त्यांना पुत्राचा वर दिला, परंतु हेही सांगितले की तो बालक अल्पायुषी असेल आणि सोळाव्या वर्षी सर्पदंशाने त्याचा मृत्यू होईल. योग्य वेळी सावकारिणीने एका सुंदर पुत्राला जन्म दिला. पुत्र मिळाल्याने दोघे आनंदित झाले, पण त्याच्या अल्प आयुष्याची चिंता त्यांना आतून सतावत राहिली.

पुत्र मोठा झाल्यावर धर्मपालाने त्याचा विवाह एका सुशील कन्येशी केला. त्या कन्येची आई दरवर्षी श्रावणातील मंगळवारी श्रद्धेने मंगळागौरीचे व्रत व पूजन करत असे. त्या व्रताच्या पुण्याने आईला असा आशीर्वाद मिळाला होता की तिच्या मुलीला अखंड सौभाग्य लाभेल आणि ती कधीही विधवा होणार नाही. विवाहानंतर ती कन्याही आपल्या आईप्रमाणे मंगळागौरीचे व्रत करू लागली.

पुत्राचे सोळावे वर्ष आले आणि मृत्यूची ठरलेली घडी जवळ आली, तेव्हाही मंगळागौरीच्या कृपेने त्याला काहीही इजा झाली नाही. कन्येच्या अखंड सौभाग्याच्या वरापुढे अकाली मृत्यूचा योग टळला. सावकाराचा पुत्र दीर्घायुषी झाला आणि पती-पत्नीने सुखाने दीर्घ दांपत्यजीवन व्यतीत केले.

कथेच्या शेवटी असे म्हटले जाते — जशी मंगळागौरीने त्या कन्येच्या सौभाग्याचे रक्षण केले, तसेच हे व्रत श्रद्धेने करणाऱ्या स्त्रियांच्या सौभाग्याचे रक्षण करो. अशी श्रद्धा आहे की म्हणूनच नवविवाहिता विवाहानंतरच्या पहिल्या वर्षांत हे व्रत करतात.

संक्षिप्त विधी (अन्य परंपरा)

काही कुटुंबांत वरील सविस्तर पूजनाऐवजी ही संक्षिप्त विधी केली जाते. व्रत करणाऱ्या स्त्रीने माता मंगळागौरीची प्रतिमा समोर ठेवून संकल्प करावा की ती संतती, सौभाग्य व सुखाच्या प्राप्तीसाठी मंगळागौरीचे व्रत ठेवत आहे.

व्रतीने पिठाचा एक दिवा बनवून त्यात सोळा वाती लावाव्यात; यानंतर सोळा लाडू, सोळा फळे, सोळा विडे, सोळा लवंगा व वेलच्यांसह सौभाग्याची सामग्री मातेसमोर ठेवून तिची पूजा करावी. पूजेनंतर लाडू सासूबाईंना द्यावेत आणि उर्वरित सामग्री एखाद्या ब्राह्मणाला द्यावी. दुसऱ्या दिवशी मंगळागौरीच्या प्रतिमेचे नदी अथवा तलावात विसर्जन करावे.

व्रताचे नियम

• व्रताच्या दिवशी पूजनानंतर एकदाच, मिठाशिवाय एकाच धान्याच्या भाकरीचे भोजन केले जाते.
• सोळा ही संख्या (सोळा शृंगार) हा या पूजेचा मुख्य भाव आहे; सामग्री आपल्या सामर्थ्यानुसार ठेवता येते.
• मूर्तीचे विसर्जन दुसऱ्या दिवशी केले जाते.
• महाराष्ट्रात मंगळागौरीच्या पूजेनंतर रात्री जागरण आणि फुगडी, झिम्मा यांसारखे पारंपरिक खेळ खेळण्याची प्रथा आहे.

ज्योतिषीय मान्यता

हा भाग व्रतकथेचा नाही, ज्योतिषातील एक लोकमान्यता आहे. व्रताचे नाव मंगळवार आणि ‘मंगळा’ (कल्याणकारी) गौरी यांवरून आहे, मंगळ ग्रहावरून नाही. काही ज्योतिषपरंपरांत असे मानले जाते की कुंडलीतील मांगलिक योगाच्या शांतीसाठी मंगळवारचे व्रत व हनुमंताची पूजा, तसेच श्रावणातील मंगळवारी मंगळागौरीची पूजा उपयोगी ठरते, आणि याच मान्यतेत पुरुषही या दिवशी मंगळवारचे व्रत ठेवून शिव-पार्वतीची पूजा करतात. ही केवळ मान्यता आहे; मांगलिक असणे भीतीचे कारण नाही.

उद्यापनविधी

मंगळागौरीचे उद्यापन श्रावणातील सोळा अथवा वीस मंगळवारांची व्रते केल्यानंतर करावे. उद्यापनाच्या दिवशी काहीही खाऊ नये. या दिवशी ब्राह्मणाकडून हवन करवावे, कथा ऐकावी आणि ब्राह्मणाला भोजन देऊन दक्षिणा द्यावी. त्याचबरोबर आपल्या सासूला कापड, सौभाग्याची पेटी व पैसे देऊन आशीर्वाद प्राप्त करावा. शेवटी सर्वांना भोजन दिल्यानंतर स्वतःही भोजन ग्रहण करावे.