कार्तिक स्नान पूजा कथा

कार्तिक महिना भगवान विष्णूंचा (दामोदराचा) प्रिय महिना मानला जातो आणि त्यात पहाटे गंगेत किंवा कोणत्याही पवित्र पाण्यात स्नान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. कार्तिक महिन्याची व्रते आश्विन पौर्णिमेपासून (शरद पौर्णिमा) कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत केली जातात. खाली कार्तिक स्नानाची पारंपरिक लोककथा, स्नान-पूजेची विधी आणि महिन्याचे नियम दिले आहेत.

तिथी: आश्विन शुक्ल पौर्णिमा (शरद पौर्णिमा) ते कार्तिक शुक्ल पौर्णिमा (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). काही परंपरांत कार्तिक स्नान आश्विन शुक्ल एकादशीपासून (पापांकुशा एकादशी) सुरू होते, आणि अमांत पंचांगात कार्तिक महिना आश्विन अमावास्येच्या (दिवाळी) दुसऱ्या दिवसापासून मोजला जातो. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

कार्तिक स्नान पूजा कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (राजस्थान-हरियाणातील लोककथा)

लोककथेनुसार एका सासू-सुनेने कार्तिक स्नान करण्याचा निश्चय केला. सासू कार्तिक स्नानासाठी तीर्थराजाला (प्रयागला) जाऊ लागली तेव्हा सुनेनेही सोबत जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. सासूने सुनेला असे सांगत नकार दिला की अजून तुझे कार्तिक स्नानाचे वय नाही, तू नंतर जा. असे म्हणून सासू तीर्थाला निघून गेली. सासू गेल्यानंतर सुनेने कुंभाराकडून तेहतीस मातीचे कुंड मागवून ठेवले. ती रोज रात्री एक कुंड पाण्याने भरून ठेवत असे आणि पहाटे लवकर उठून स्नान करून कुंड छतावर उलटे ठेवून विधिविधानाने पूजा करत असे.

इकडे एके दिवशी सासूची नथ स्नान करताना गंगेत पडली. तिकडे सून नेहमीप्रमाणे स्नान करताना म्हणाली — “सास नहाए उड़ै मैं नहाऊं कुण्डे.” (म्हणजे सासू तिकडे तीर्थात न्हाते, मी इथे कुंडात न्हाते.) त्याच वेळी अचानक गंगेची धारा सुनेच्या कुंडात आली. त्यातच तिच्या सासूची नथही आली. सुनेने कुंडात आलेली नथ पाहिली तेव्हा तिने ओळखले की ही तर सासूची आहे. अशा रीतीने दोघींचे स्नान करता करता पूर्ण एक महिना उलटला.

सासू परत आपल्या घरी आली तेव्हा सुनेने सासूचे उत्तम आदरातिथ्य केले. त्याच वेळी सासूने पाहिले की तिची गंगेत हरवलेली नथ सुनेने घातली आहे, तेव्हा तिने विचारले — ही नथ तुझ्याकडे कोठून आली? सुनेने उत्तर देत ती संपूर्ण घटना सासूला सांगितली की कशी कुंडात गंगेच्या धारेसोबत नथ आली होती. सासूला या घटनेचे मोठे आश्चर्य वाटले पण ती गप्प राहिली.

कार्तिक स्नानानंतर सासूने पंडितांना भोजन देण्याची इच्छा व्यक्त करत सुनेला सांगितले — मला पंडितांना भोजन द्यायचे आहे. यावर सुनेने सासूला विनंती केली की आईसाहेब, तुम्हाला चार पंडितांना भोजन द्यायचे असेल तर माझेही दोन जोडा, कारण मीही कार्तिक स्नान केले आहे. सुनेचे बोलणे ऐकून सासू म्हणाली — तू कोठे कार्तिक स्नान केलेस, गंगातीर्थाला तर मी जाऊन आले आहे. तेव्हा सुनेने सासूला छतावर नेऊन ते कुंड दाखवले ज्यांत तिने कार्तिक स्नान केले होते.

सासूने पाहिले की ते मातीचे कुंड सोन्याचे झाले आहेत. हे पाहून सासू सुनेला म्हणाली — सुनबाई, तुझे भाग्य चांगले आहे की गंगेची धारा कुंडात आली, सारे कुंड सोन्याचे झाले. मी अहंकाराने तीर्थाला गेले होते पण तेथेही मला काही मिळाले नाही. तू खऱ्या भक्तिभावाने कार्तिक स्नान केलेस म्हणून भगवंताने तुला इतके सर्व काही येथेच दिले.

स्नान आणि पूजाविधी

• संपूर्ण महिना रोज सूर्योदयापूर्वी (ब्राह्म मुहूर्तावर) उठून नदी, तलाव किंवा घरीच स्वच्छ पाण्याने स्नान करावे; पहिल्या दिवशी महिनाभर स्नानाचा संकल्प करावा.
• स्नानानंतर सूर्याला अर्घ्य द्यावे आणि भगवान विष्णू (दामोदर) व तुळशीचे पूजन करावे.
• संध्याकाळी तुळशीजवळ, मंदिरात आणि घराच्या दारात दीपदान करावे.
• कथा ऐकावी किंवा वाचावी; अनेक घरांत स्त्रिया एकत्र येऊन रोज कार्तिकाच्या कथा सांगतात.

व्रताचे नियम

• महिनाभर सात्त्विक आहार घ्यावा; अनेक जण एकभुक्त राहतात आणि कांदा-लसूण, मांस-मद्य वर्ज्य करतात.
• ब्रह्मचर्य, भूमिशयन आणि संयमित वाणी यांचे पालन परंपरेत सांगितले आहे; आपल्या क्षमतेनुसार नियम घ्यावेत.
• वैष्णव परंपरेत याला दामोदर मास म्हणतात आणि रोज दामोदर-दीपदान केले जाते.

उद्यापन

कार्तिक पौर्णिमेला शेवटच्या स्नानानंतर भगवान विष्णूंचे पूजन, हवन किंवा कथा करावी, ब्राह्मणांना भोजन द्यावे आणि ऐपतीनुसार अन्न, वस्त्र व दिव्यांचे दान करावे.