नृसिंह जयंती व्रत कथा

नृसिंह जयंती वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला साजरी केली जाते आणि हा दिवस भगवान विष्णूच्या नृसिंह अवताराला समर्पित आहे. खाली या व्रताची पारंपरिक कथा, पूजाविधी आणि व्रताचे नियम दिले आहेत.

तिथी: वैशाख शुक्ल चतुर्दशी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी सायंकाळी चतुर्दशी तिथी असते त्या दिवशी जयंती साजरी होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

नृसिंह जयंती व्रत कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — श्रीमद्भागवत महापुराण, सप्तम स्कंध (होलिकेचा प्रसंग होळीशी निगडित लोकपरंपरेतील आहे)

हिंदू पंचांगानुसार नृसिंह जयंतीचे व्रत वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशी तिथीला (सायंकाळी चतुर्दशी असताना) साजरे केले जाते. (संपादकीय टीप: मूळ पुस्तिकेत चुकून “चतुर्थी” छापले आहे.) पुराणांत वर्णिलेल्या कथांनुसार याच पावन दिवशी भक्त प्रल्हादाचे रक्षण करण्यासाठी भगवान विष्णूने नृसिंह रूपात अवतार घेतला होता. त्यामुळे हा दिवस भगवान नृसिंहाची जयंती म्हणून मोठ्या थाटामाटात आणि हर्षोल्हासाने साजरा केला जातो. भगवान नृसिंह जयंतीची व्रतकथा अशी आहे —

कथेनुसार आपला भाऊ हिरण्याक्ष याच्या मृत्यूचा (भगवान वराहांनी केलेल्या वधाचा) बदला घेण्यासाठी राक्षसराज हिरण्यकशिपूने कठोर तपस्या करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले आणि असे वरदान प्राप्त केले की त्याला मनुष्य किंवा पशू मारू शकणार नाही; दिवसा किंवा रात्री, घराच्या आत किंवा बाहेर, पृथ्वीवर किंवा आकाशात, आणि कोणत्याही अस्त्रशस्त्राने त्याचा मृत्यू होणार नाही. वरदान मिळताच अहंकाराने तो प्रजेवर अत्याचार करू लागला आणि त्यांना नाना प्रकारच्या यातना व कष्ट देऊ लागला. त्यामुळे प्रजा अत्यंत दुःखी राहत होती. याच काळात हिरण्यकशिपूची पत्नी कयाधू हिने एका पुत्राला जन्म दिला, ज्याचे नाव प्रल्हाद ठेवले गेले. राक्षसकुळात जन्म घेऊनही बालपणापासूनच श्रीहरीच्या भक्तीची प्रल्हादाला गाढ ओढ होती.

हिरण्यकशिपूने प्रल्हादाचे मन भगवद्भक्तीपासून दूर करण्यासाठी अनेक अयशस्वी प्रयत्न केले, परंतु तो यशस्वी होऊ शकला नाही. एकदा त्याने आपली बहीण होलिका हिच्या साहाय्याने त्याला अग्नीत जाळण्याचा प्रयत्न केला (होळीशी निगडित परंपरेनुसार), परंतु प्रल्हादावर भगवंताची असीम कृपा असल्याने त्याच्या पदरी निराशाच पडली. अखेरीस एके दिवशी त्याने प्रल्हादाला तलवारीने मारण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा भगवान नृसिंह (अर्धे मनुष्य, अर्धे सिंह) खांबातून प्रकट झाले आणि संध्याकाळी उंबरठ्यावर बसून हिरण्यकशिपूला आपल्या मांड्यांवर घेऊन त्याची छाती आपल्या नखांनी फाडून टाकली व आपल्या भक्ताचे रक्षण केले.

भक्तांच्या मते या दिवशी जर कोणी व्रत ठेवून श्रद्धेने व भक्तिपूर्वक भगवान नृसिंहाची सेवापूजा करील तर तो सर्व जन्मांच्या पापांतून मुक्त होऊन प्रभूच्या परमधामाला प्राप्त होतो.

पूजाविधी

• व्रताच्या दिवशी सकाळी स्नान करून मध्याह्नकाळी व्रताचा संकल्प करावा.
• सायंकाळी (संध्यासमयी), जेव्हा भगवान नृसिंहांचे प्राकट्य मानले जाते, भगवान नृसिंह व देवी लक्ष्मी यांच्या मूर्तीचे किंवा चित्राचे पूजन करावे: जल, चंदन, फुले, तुळशीपत्र, धूप, दीप व नैवेद्य अर्पण करावा.
• ही कथा वाचावी किंवा ऐकावी आणि आरती करावी. अनेक भक्त रात्री जागरण व भजन-कीर्तन करतात.
• आंध्र प्रदेशातील अहोबिलम, सिंहाचलम यांसारख्या नृसिंह क्षेत्रांत आणि इस्कॉन मंदिरांत हा उत्सव विशेषत्वाने साजरा होतो.

व्रताचे नियम

• व्रताचे नियम एकादशीसारखे मानले जातात: अन्न घेतले जात नाही; आपल्या सामर्थ्यानुसार फलाहार किंवा निर्जळी व्रत केले जाते.
• पारण दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयानंतर, चतुर्दशी तिथी संपल्यावर, दान देऊन केले जाते.