शत अपराध शमन व्रत कथा

आपण मनुष्य कर्मांनी बांधलेले आहोत. आपल्या कर्मानुसार आपल्याला त्याचे फळही भोगावे लागते. चांगल्या कर्माचे चांगले फळ मिळते आणि अपराधासाठी दंडही मिळतो. आपल्याकडून जाणतेअजाणते अपराधही घडतात. ईश्वर आपल्या संततीचा अपराध क्षमा करतो जेव्हा त्याची संतती अपराधमुक्तीसाठी प्रार्थना करते आणि अपराधशमनासाठी व्रत करते.

तिथी: मार्गशीर्ष महिन्यापासून वर्षभर, दोन्ही पक्षांतील द्वादशी (भविष्य पुराणानुसार द्वादशीऐवजी अमावास्या किंवा अष्टमीही घेता येते). अमांत पंचांगात मार्गशीर्ष महिना शुक्ल पक्षाने आणि पूर्णिमांत पंचांगात कृष्ण पक्षाने सुरू होतो, म्हणून पहिली द्वादशी दोन्हींत वेगळी येते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो. भविष्य पुराणात याच व्रताचे नाव “अपराधशत-व्रत” आहे.

शत अपराध शमन व्रत माहात्म्य

शत अपराध शमन व्रत मार्गशीर्ष महिन्यात द्वादशीच्या दिवशी सुरू होते. या तिथीपासून प्रत्येक द्वादशीच्या दिवशी हे व्रत करण्याचे विधान आहे. या व्रताच्या प्रभावाने व्यक्तीकडून जाणतेअजाणते घडलेल्या शत अपराधांचे शमन होते आणि व्यक्ती अपराधमुक्त होऊन मृत्यूनंतर ईश्वरासमोर पोहोचते, ज्यामुळे सुख व उत्तम गती प्राप्त होते. पुराणानुसार ब्रह्मदेवाने या व्रताच्या महत्त्वाविषयी सांगितले आहे की हे व्रत अनंत व इच्छित फळ देणारे आहे, आणि ते करणारा धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचा भागी होतो.

शत अपराध शमन व्रत कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — भविष्य पुराण, उत्तर पर्व, अध्याय 146 (अपराधशत-व्रत; श्रीकृष्ण–युधिष्ठिर संवादातील वसिष्ठ–इक्ष्वाकू संवाद)

एका काळची गोष्ट आहे, राजा इक्ष्वाकूने परम श्रद्धेय महर्षी वसिष्ठांना प्रश्न विचारला — “हे गुरुदेव! आपण लाख इच्छा असूनही जाणतेअजाणते आपल्या जीवनात शंभराहून अधिक पापकर्मे तर संपूर्ण जीवनात करूनच बसतो. हे अपराध मृत्यूनंतर आपल्याला आणि मग आपल्या वंशजांनाही दुःखाचे कारण होतात. हे महाप्रभो! असे एखादे व्रत आहे का जे केल्याने सर्व प्रकारची पापे नष्ट होतील आणि आपल्याला महाफळाची प्राप्ती होईल?” राजाचे बोलणे ऐकून महर्षी वसिष्ठ म्हणाले, हे राजन्! एक व्रत असे आहे जे विधिपूर्वक केल्याने शंभराहून अधिक पापांचे शमन होते.

महर्षींनी राजाला शत अपराध सांगत म्हटले की हे राजन्! शास्त्रांत जे शत अपराध सांगितले आहेत त्यांनुसार कोणत्याही आश्रमधर्माचे पालन न करणे, नास्तिकता, हवनकर्माचा परित्याग, अशौच, निर्दयता, लोभवृत्ती, ब्रह्मचर्याचे पालन न करणे, व्रताचे पालन न करणे, अन्नदान व आशीर्वाद न देणे, अमंगल कार्य करणे, हिंसा, चोरी, असत्यवादिता, इंद्रियपरायणता, क्रोध, द्वेष, ईर्ष्या, गर्व, प्रमाद, कोणाला दुःख देणारी गोष्ट बोलणे, शठता, क्षमाहीनता, कष्ट देणे, प्रपंच, वेदांची निंदा करणे, नास्तिकतेला उत्तेजन देणे, मातेला कष्ट देणे, पुत्र व आपल्या आश्रितांप्रती कर्तव्याचे पालन न करणे, अपूज्याची पूजा करणे, जपात अविश्वास, पंचयज्ञाचे पालन न करणे, संध्या-हवन-तर्पण न करणे, ऋतुकाळाशिवाय स्त्रीसंग करणे, पर्वादीत स्त्रीसंग सहवास करणे, परस्त्रीविषयी आसक्त होणे, वेश्यागमन करणे, पिशुनता, अंत्यजसंग, अपात्राला दान देणे, मातापित्यांची सेवा न करणे, पुराणांचा अनादर करणे, मांस-मदिरेचे सेवन करणे, विनाकारण कोणाशी भांडणे, विचार न करता काम करणे, स्त्रीशी द्रोह ठेवणे, अनेक पत्नी ठेवणे, मनावर ताबा न ठेवणे, शास्त्राचे पालन न करणे, घेतलेले धन परत न करणे, गुरूने दिलेले ज्ञान विसरणे, पत्नी अथवा पुत्र व कन्या विकणे, बिळांत पाणी ओतणे, जलक्षेत्र दूषित करणे, वृक्ष तोडणे, भीक मागणे, स्ववृत्तीचा त्याग करणे, विद्या विकणे, कुसंगती, गोवध, स्त्रीहत्या, मित्रहत्या, भ्रूणहत्या, दुसऱ्याचे अन्न मागून उपजीविका करणे, विधीचे पालन न करणे, कर्मरहित असणे, विद्वानाने याचक होणे, वाचाळता, प्रतिग्रह घेणे, संस्कारहीनता, सुवर्णचोरी करणे, ब्राह्मणाचा अपमान व हत्या करणे, गुरुपत्नीशी संसर्ग करणे, पापी लोकांशी संबंध ठेवणे, दुर्बल व गरजूंची मदत न करणे — हे शंभर अपराधांपैकी प्रमुख आहेत.

भविष्य पुराणात (उत्तर पर्व, अध्याय 146) महर्षी वसिष्ठ संपूर्ण शंभर अपराध या श्लोकांत सांगतात —

न करोति नरो मोहाद्व्रतमेतद्दिनेदिने ।
अनाश्रमित्वं प्रथमोऽनग्निता व्रतहीनता ॥ ६ ॥
अदातृत्वमशौचं च निर्दयत्वं स्पृहालुता ।
अक्षांतिर्जनपीडा च मायित्वमप्यमंगलम् ॥ ७ ॥
क्षतव्रतत्वं नास्तिक्यं वेदनिंदा कठोरता ।
असत्यता हिंसकत्वं स्तैन्यमिन्द्रियविप्लवः ॥ ८ ॥
मनसोऽनिग्रहश्चैव क्रोध ईर्ष्याथ मत्सरः ।
दंभः शाठ्यं च धौर्त्यं च कटुकोक्तिः प्रमादता ॥ ९ ॥
भार्यामातृसुतादीनां त्यागश्चापूज्य पूजनम् ।
श्राद्धहानिर्जपत्यागः पंचयज्ञविवर्जनम् ॥ १० ॥
संध्यातर्पणहोमानां हानिरग्नेः प्रणाशनम् ।
अनृतौ मैथुनं पार्थ पर्वण्यपि च मैथुनम् ॥ ११ ॥
पैशुन्यं परदारेषु दानं वेश्याभिगामिता ।
अपात्रदानं चाल्पं च मूलिकाकुलिभक्षणम् ॥ १२ ॥
अंत्यजागमनं मातृत्यागः पितृविवर्जनम् ।
पित्रोरभक्तिर्वादश्च पुराणस्मृतिवर्जनम् ॥ १३ ॥
अभक्ष्यभोजनं चापि पतिद्रोहोऽविचारता ।
कृषिकर्मक्रियावाहं भार्यासंग्रहकारिता ॥ १४ ॥
इंद्रियाजयमायित्वं विद्याविस्मरणं तथा ।
शास्त्रत्याग ऋणं चित्रकर्म चानंगधावनम् ॥ १५ ॥
भार्यापुत्रसुतादीनां विक्रयः पशुमैथुनम् ।
इन्धनार्थं द्रुमच्छेदो बिले वार्यादिपूरणम् ॥ १६ ॥
तडागागमने वृत्तं विद्याविक्रयकारिता ।
वृत्तिलोपो महीपाल याचकत्वं कुमित्रता ॥ १७ ॥
स्त्रीवधो गोवधश्चैव पौरोहित्यं सुहृद्वधः ।
भ्रूणहत्या परान्नं च शूद्रान्नस्य निषेवणम् ॥ १८ ॥
शूद्रस्य चाग्निकर्मत्वमविधित्वं कुपुत्रता ।
विद्वद्भ्यो याचकत्वं हि वाचाटत्वं प्रतिग्रहः ॥ १९ ॥
श्रौतसंस्कार दीनत्वमार्तत्राणविवर्जनम् ।
ब्रह्महत्यासुरापानरुक्मस्तैन्यमतः परम् ॥ २० ॥
गुरुदाराभिगामित्वं संयोगश्चापि तैः सह ।
अपराधशतं त्वेतत्कथितं ते मयानघ ॥ २१ ॥

यानंतर महर्षी सांगतात की हे प्रधान अपराध सांगितले; यांखेरीज असंख्य अपराध आहेत, जे भगवान सत्येशाच्या पूजनाने नष्ट होतात (श्लोक 22–24). ही सूची पारंपरिक धर्मशास्त्रीय संदर्भातील आहे; तिच्यातील काही भाग, जसे जातीशी संबंधित निषेध, त्या काळच्या सामाजिक समजुती दर्शवतात.

महर्षी वसिष्ठ म्हणाले, हे महाबाहो इक्ष्वाकू, या अपराधांतून मुक्तीसाठी भगवान सत्यदेवाची पूजा करावी. भगवान सत्यदेव (सत्येश) आपली प्रिया लक्ष्मीसह क्षीरसागरात अर्धचंद्रावरील कमळाच्या कर्णिकेवर शोभायमान आहेत. यांच्या पूर्वेला वामदेव, दक्षिणेला नृसिंह, पश्चिमेला कपिल, उत्तरेला वराह व ऊर्ध्व (वरच्या दिशेला) अच्युत भगवान स्थित आहेत — याला ब्रह्मपंचक म्हणतात — जे आपल्या भक्तांचे सदैव कल्याण करतात. शंख, चक्र, गदा व पद्म यांनी युक्त भगवान सत्यदेव, ज्यांच्या जया, विजया, जयंती, पापनाशिनी, उन्मीलिनी, वंजुली, त्रिस्पृशा व विवर्धना अशा आठ शक्ती आहेत, आणि ज्यांच्या चरणांखालून पवित्र गंगा निघाली आहे. भक्तवत्सल भगवान सत्यदेवाची पूजा मार्गशीर्षापासून सुरू करावी आणि प्रत्येक पक्षाच्या द्वादशीच्या दिवशी विधिपूर्वक पूजा करून व्रत करावे.

शत अपराध शमन व्रतविधान

दोन्ही पक्षांच्या द्वादशी तिथीला नित्यक्रियांनंतर स्नान करून भगवान सत्यदेवाची पूजा व व्रताचा संकल्प करावा. संकल्पानंतर भगवान सत्यदेव व देवी लक्ष्मी यांची सुवर्णप्रतिमा दुधाने भरलेल्या कलशावर स्थापन करून सर्वप्रथम त्यांच्या अष्टशक्तींची पूजा करावी. यानंतर लक्ष्मीसह भगवान सत्यदेवाची षोडशोपचारांसह पूजा करावी. पूजेनंतर ब्राह्मणांना भोजन देऊन दक्षिणेसह निरोप द्यावा. वर्षभर दोन्ही पक्षांत या व्रताचे पालन केल्यानंतर व्रताचे उद्यापन करावे. उद्यापनाच्या दिवशी ब्राह्मणांना भोजन देऊन दक्षिणा व सुवर्णप्रतिमा ब्राह्मणाला द्यावी आणि त्यांचा आशीर्वाद प्राप्त करावा.

व्रताचे नियम

• भविष्य पुराणानुसार व्रती त्या दिवशी उपवास करून शुद्ध मनाने पूजा करतो.
• पारणे: दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान-पूजेनंतर व्रत सोडले जाते.
• पुराणानुसार समर्थ व असमर्थ दोघेही हे व्रत भक्तीने, धनाबाबत कंजूषी न करता, आपल्या क्षमतेनुसार करू शकतात.
• उद्यापनाच्या शेवटी व्रती ब्राह्मणाची अनुज्ञा मागतो आणि ब्राह्मण “पापध्वंसोऽस्तु” (तुझ्या पापांचा नाश होवो) म्हणून आशीर्वाद देतो.