तुलसी विवाह व्रत कथा

तुळशीविवाह कार्तिक शुक्ल पक्षात प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशीला किंवा द्वादशीला, आपल्या परंपरेनुसार, शाळिग्राम (भगवान विष्णू) आणि तुळस यांचा विवाह म्हणून साजरा केला जातो. अशी श्रद्धा आहे की प्रबोधिनी एकादशीला भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे होतात, आणि त्यानंतर विवाहादी शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात. खाली याच्याशी संबंधित दोन पारंपरिक कथा, तुळशीविवाहाची पूजनविधी आणि व्रताचे नियम दिले आहेत.

तिथी: कार्तिक शुक्ल एकादशी किंवा द्वादशी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). अनेक पंचांगे तुळशीविवाह द्वादशीला देतात, काही कुटुंबे तो एकादशीच्या संध्याकाळीच करतात, आणि महाराष्ट्र-गुजरातसह अनेक ठिकाणी हा उत्सव द्वादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही दिवशी केला जातो. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

श्री तुळशीविवाह कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — जालंधर-वृंदा प्रसंग शिव पुराण (रुद्र संहिता, युद्ध खंड) आणि पद्म पुराणात आढळतो; ब्रह्मवैवर्त पुराणात तुळस आणि शंखचूड यांचा वेगळा प्रसंग आहे. येथे पुस्तिकेतील संक्षिप्त रूप दिले आहे.

प्राचीन काळी जालंधर नावाच्या राक्षसाने चोहोबाजूंनी मोठा उत्पात माजवला होता. तो मोठा वीर व पराक्रमी होता. त्याच्या वीरतेचे रहस्य होते, त्याची पत्नी वृंदा हिचा पतिव्रताधर्म. त्याच्याच प्रभावाने तो सर्वजयी बनला होता. जालंधराच्या उपद्रवांनी त्रस्त झालेले देव भगवान विष्णूकडे गेले आणि रक्षणाची याचना केली. त्यांची प्रार्थना ऐकून भगवान विष्णूने वृंदेचा पतिव्रताधर्म भंग करण्याचा निश्चय केला. ते जालंधराचे रूप घेऊन वृंदेकडे गेले, आणि वृंदेने त्यांना आपला पती समजून त्यांना स्पर्श केला; त्यामुळे तिचे पातिव्रत्य भंग झाले. इकडे तिचा पती जालंधर, जो देवांशी युद्ध करत होता, वृंदेचे सतीत्व नष्ट होताच मारला गेला. जेव्हा वृंदेला हे कळले तेव्हा क्रोधित होऊन तिने भगवान विष्णूला शाप दिला, ‘ज्या प्रकारे तू छळाने मला पतिवियोग दिलास, त्याच प्रकारे तूही आपल्या पत्नीचे छळाने हरण झाल्यावर स्त्रीवियोग सहन करण्यासाठी मृत्युलोकात जन्म घेशील.’ असे म्हणून वृंदा आपल्या पतीसोबत सती झाली. ज्या ठिकाणी ती सती झाली तेथे तुळशीचे रोप उगवले. दुसऱ्या एका प्रसंगानुसार वृंदेने विष्णूला असा शाप दिला होता की तू माझे सतीत्व भंग केलेस, म्हणून तू दगडाचा होशील. विष्णू म्हणाले, ‘हे वृंदे! हे तुझ्या सतीत्वाचेच फळ आहे की तू तुळस होऊन माझ्यासोबतच राहशील. जो मनुष्य तुझ्याशी माझा विवाह लावील, तो परमधामाला प्राप्त होईल.’ तुळशीदलाविना शाळिग्रामाची अथवा विष्णूची पूजा अपूर्ण मानली जाते. काही परंपरांत शाळिग्राम व तुळशीचा विवाह हा भगवान विष्णू व महालक्ष्मी यांच्या विवाहाचे प्रतीक मानला जातो.

तुळशीविवाह व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)

लोकपरंपरेत तुळशीविवाहाशी संबंधित अनेक कथा सांगितल्या जातात. त्यांपैकी एक लोककथा पुढीलप्रमाणे. या कथेनुसार एका कुटुंबात नणंद व भावजय एकत्र राहत होत्या. नणंदेचा विवाह अद्याप झाला नव्हता. ती तुळशीच्या रोपाची फार सेवा करत असे. परंतु तिच्या भावजयीला हे सर्व अजिबात आवडत नसे. जेव्हा केव्हा तिच्या भावजयीला अतिशय क्रोध येई तेव्हा ती तिला टोमणा मारत म्हणे की जेव्हा तुझा विवाह होईल तेव्हा मी तुळसच वऱ्हाडींना खायला देईन आणि तुझ्या हुंड्यातही तुळसच देईन.

काही काळानंतर नणंदेचा विवाह ठरला. विवाहाच्या दिवशी भावजयीने आपल्या बोलण्याप्रमाणे वऱ्हाडींसमोर तुळशीचे कुंडे फोडले आणि खाण्यास सांगितले. तुळशीच्या कृपेने ते फुटलेले कुंडे अनेक स्वादिष्ट पक्वान्नांत बदलले. भावजयीने दागिन्यांच्या नावाने तुळशीच्या मंजिऱ्यांचे दागिने घातले. तेही सर्व सुंदर सोन्याजवाहिऱ्यांत बदलले. भावजयीने वस्त्रांऐवजी तुळशीचे जानवे (तुळशीच्या काड्यांपासून केलेला धागा) ठेवले. ते रेशमी व सुंदर वस्त्रांत बदलले.

नणंदेच्या सासरी तिच्या हुंड्याची फार प्रशंसा झाली. ही गोष्ट भावजयीच्या कानांवरही आली. तिला फार आश्चर्य वाटले. तिला आता तुळशीमातेच्या पूजेचे महत्त्व कळले. भावजयीला एक मुलगी होती. ती आपल्या मुलीला सांगू लागली की तूही तुळशीची सेवा कर. तुलाही आत्यासारखे फळ मिळेल. ती जबरदस्तीने आपल्या मुलीला सेवा करण्यास सांगे पण मुलीचे मन तुळशीसेवेत रमत नसे.

मुलगी मोठी झाल्यावर तिच्या विवाहाची वेळ आली. तेव्हा भावजय विचार करते की जसे वर्तन मी आपल्या नणंदेशी केले तसेच मी आपल्या मुलीशीही केले तर हीही दागिन्यांनी मढेल आणि वऱ्हाडींना खाण्यास पक्वान्ने मिळतील. सासरी हिलाही फार मान मिळेल. असा विचार करून ती वऱ्हाडींसमोर तुळशीचे कुंडे फोडते. परंतु या वेळी कुंड्यातील माती मातीच राहते. मंजिऱ्या व पानेही आपल्याच रूपात राहतात. जानवेही आपले रूप बदलत नाही. सर्व लोक व वऱ्हाडींकडून भावजयीची निंदा केली जाते. मुलीचे सासरचे लोकही मुलीची निंदा करतात.

भावजय कधीही नणंदेला बोलावत नसे. भावाने विचार केला की मी बहिणीला भेटून येतो. त्याने आपल्या पत्नीला सांगितले आणि काही उपहार बहिणीकडे नेण्याची गोष्ट काढली. भावजयीने पिशवीत ज्वारी भरून सांगितले की आणखी काही नाही, तू हेच घेऊन जा. तो दुःखी मनाने बहिणीकडे निघाला. तो विचार करत राहिला की कोणता भाऊ आपल्या बहिणीच्या घरी ज्वारी कशी नेऊ शकेल? असा विचार करून तो एका गोठ्याजवळ थांबला आणि ज्वारीची पिशवी गाईसमोर उपडी केली. तेवढ्यात गाई पाळणारा म्हणाला की तुम्ही गाईसमोर हिरे-मोती व सोने का टाकत आहात? भावाने सारी हकीकत त्याला सांगितली आणि धन घेऊन आनंदाने आपल्या बहिणीच्या घराकडे निघाला. दोघे बहीणभाऊ एकमेकांना पाहून अत्यंत प्रसन्न होतात.

कथेचा भाव असा की तुळशीमातेची निष्काम सेवा करणाऱ्या नणंदेकडे, तिच्या भावाच्या हाती पाठवलेली ज्वारीसुद्धा धन झाली, तर दिखाव्यासाठी आणि स्वार्थाने केलेली सेवा फलदायी ठरली नाही.

तुळशीविवाहाची पूजनविधी

कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला किंवा द्वादशीला, सामान्यतः संध्याकाळी (गोरज मुहूर्तावर), तुळशीविवाहाचा उत्सव साजरा केला जातो. तुळशीचे रोप पवित्र व पूजनीय मानले गेले आहे. अशी श्रद्धा आहे की तुळशीच्या नियमित पूजेने सुखसमृद्धी येते आणि विधिपूर्वक तुळशीविवाह केल्याने मनोकामना पूर्ण होतात. बहुधा घरातील एखादे दांपत्य तुळशीचे आईवडील होऊन कन्यादान करते.

साहित्य: तुळशीचे वृंदावन किंवा कुंडे; शाळिग्राम (किंवा भगवान विष्णूंची मूर्ती अथवा चित्र); मंडपासाठी उसाचे चार-पाच दांडे; गेरू; लाल चुनरी आणि साडी किंवा वस्त्र; बांगड्या, कुंकू, हळद, मेंदी इत्यादी सौभाग्यद्रव्ये; गंध, अक्षता; फुले व हार; धूप-दीप; पाण्याने भरलेला कलश; नारळ आणि दक्षिणा; ऋतूतील फळे (जसे आवळे, चिंचा, बोरे, शिंगाडे); मिठाई किंवा पंचामृताचा नैवेद्य.

संकल्प: पूजा सुरू करण्यापूर्वी उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन सोप्या शब्दांत आपले नाव, गोत्र आणि तिथी उच्चारावी आणि आपण श्रद्धेने भगवान शाळिग्राम आणि तुळशीचा विवाह संपन्न करत आहोत असा संकल्प करावा; नंतर पाणी जमिनीवर सोडावे. कुलपुरोहित असल्यास ते शास्त्रोक्त संकल्प करवू शकतात.

तुळशीविवाहासाठी तुळशीच्या रोपाचे कुंडे गेरू आदींनी सजवून त्याच्या चोहोबाजूंनी ऊसाचा मंडप करून त्यावर ओढणी अथवा सौभाग्याचे प्रतीक असलेली चुनरी पांघरतात. कुंडे साडीत गुंडाळून तुळशीला बांगड्या घालून तिचा शृंगार करतात. श्री गणेशासह सर्व देवीदेवतांचे तसेच श्री शाळिग्रामाचे विधिवत पूजन करावे. पूजन करताना तुळशीसाठी “ॐ तुलस्यै नमः” आणि शाळिग्रामासाठी “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” यांचा जप करावा. यानंतर एक नारळ दक्षिणेसह टिळ्याच्या रूपात ठेवावा. भगवान शाळिग्रामाच्या मूर्तीचे सिंहासन हातात घेऊन तुळशीच्या सात प्रदक्षिणा घालाव्यात. आरतीनंतर विवाहोत्सव पूर्ण केला जातो.

जसे विवाहात जे सर्व रीतिरिवाज असतात त्याचप्रमाणे तुळशीविवाहाची सर्व कार्ये केली जातात. विवाहाशी संबंधित मंगलगीतेही गायली जातात. महाराष्ट्रात विवाहाच्या वेळी मंगलाष्टके म्हटली जातात.

व्रताचे नियम

• जे प्रबोधिनी एकादशीचे व्रत करतात ते एकादशीला निराहार किंवा फलाहार राहतात आणि अन्न, विशेषतः तांदूळ, घेत नाहीत.
• तुळशीविवाह करणारे दांपत्य बहुधा विवाह पूर्ण होईपर्यंत उपवास करते.
• एकादशी व्रताचे पारण दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला सूर्योदयानंतर, द्वादशी तिथी असताना, भगवान विष्णूंची पूजा करून केले जाते.
• तुळशीविवाहाच्या दिवशी तुळशीची पाने तोडत नाहीत; पूजेसाठी पाने आदल्या दिवशी तोडून ठेवावीत.