वामन जयंती व्रत कथा

वामन जयंती भाद्रपद शुक्ल पक्षाच्या द्वादशीला साजरी केली जाते, जेव्हा भगवान विष्णूने वामन अवतार घेतला होता. खाली वामन जयंती व्रतोपवासाची कथा, पूजनविधी आणि व्रताचे नियम दिले आहेत.

तिथी: भाद्रपद शुक्ल द्वादशी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). द्वादशीसोबत श्रवण नक्षत्राचा योग विशेष शुभ मानला जातो. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

वामन जयंती व्रतोपवास कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — श्रीमद्भागवत महापुराण, अष्टम स्कंध

पुराणांत लिहिले आहे की देवमाता अदितीने विष्णूची तपस्या केली (श्रीमद्भागवतानुसार कश्यपांच्या सांगण्यावरून पयोव्रत करून). तपस्येने प्रसन्न होऊन भगवंताने तिला वरदान दिले की ते अदितीचा पुत्र म्हणून जन्म घेऊन देवांना राजा बलीच्या भयातून मुक्ती देतील. हेच वरदान पूर्ण करण्यासाठी भगवान अदितीच्या घरी भाद्रपद शुक्ल पक्षाच्या द्वादशीच्या दिवशी वामनरूपात जन्मले.

जन्मानंतर थोड्याच वेळात भगवान बालकातून युवा झाले. (श्रीमद्भागवतात असे वर्णन आहे की जन्मानंतर भगवंतांनी वामन — बुटक्या — ब्रह्मचारी बटूचे रूप धारण केले आणि त्यांची मुंज झाली.) त्या वेळी राजा बली यज्ञ करत होता. भगवान वामन यज्ञस्थळी पोहोचून राजा बलीला म्हणाले की त्यांना दान म्हणून तीन पावले भूमी हवी आहे. राजा बलीने भगवंताची मागणी स्वीकारून त्यांना सांगितले की तुम्हाला जिथे हवे तिथे तीन पावले भूमी घ्या. बलीने एवढे म्हणताच भगवंताने विराट रूप धारण केले आणि पहिल्या पावलात पृथ्वी व दुसऱ्या पावलात स्वर्ग (ऊर्ध्व लोक) मोजून टाकले. यानंतर तिसरे पाऊल बलीच्या मस्तकावर ठेवून भगवंतांनी त्याला सुतल लोकात (पाताळात) पाठवले आणि देवांना भयातून मुक्त केले. गुरू शुक्राचार्यांनी अडवले असतानाही बलीने आपले वचन पाळले; भगवंतांनी प्रसन्न होऊन त्याला सुतल लोकाचे राज्य दिले आणि स्वतः त्याचे द्वारपाल झाले.

बली पाताळात गेल्यानंतर ऋषिमुनी व देवांनी भगवंताची पूजा व स्तुती केली. परंपरेने त्या दिवसापासूनच वामनाची पूजा चालत आली आहे. या दिवशी श्रद्धाळू भक्त स्नान करून शुद्ध वस्त्रे धारण करतात, त्यानंतर वामन भगवंताची पूजा करतात. धार्मिक मान्यतांनुसार जर या दिवशी श्रवण नक्षत्र असेल तर या व्रताचे महत्त्व आणखीच वाढते. भक्तांनी या दिवशी उपवास करून वामन भगवंताची सुवर्णप्रतिमा (किंवा सामर्थ्यानुसार मातीची मूर्ती अथवा चित्र) ठेवून पंचोपचारांसह त्यांची पूजा करावी.

अशी श्रद्धा आहे की जे भक्त श्रद्धेने व भक्तिपूर्वक वामन भगवंताची पूजा करतात, त्यांना वामन भगवान सर्व कष्टांतून त्याचप्रमाणे मुक्ती देतात जशी त्यांनी देवांना भयातून मुक्ती दिली होती.

व्रताचे नियम

• व्रत द्वादशीच्या दिवशी केले जाते; आपल्या सामर्थ्यानुसार फलाहार किंवा एक वेळ सात्त्विक भोजन घेतले जाते आणि अन्न टाळले जाते.
• पूजेत वामन भगवंतांना तांदूळ, दही व खडीसाखरेचा नैवेद्य दाखवण्याची आणि त्यांचेच दान करण्याची परंपरा आहे.
• संध्याकाळी कथा ऐकून प्रसादाने व्रत सोडले जाते.

प्रादेशिक परंपरा

• केरळमध्ये ओणम हा राजा बली (महाबली) आपल्या प्रजेला भेटायला येतो त्याचा उत्सव म्हणून साजरा होतो, आणि दिवाळीतील बलिप्रतिपदाही त्याच्याच स्मृतीत साजरी केली जाते.
• इस्कॉन आदी वैष्णव पंचांगांत वामन द्वादशीचा दिवस कधीकधी वेगळा येतो.