गोवर्धन (अन्नकूट) कथा

गोवर्धन (अन्नकूट) पूजा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेच्या दिवशी केली जाते. खाली भगवान श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलून ब्रजवासीयांचे रक्षण केल्याची कथा व पूजाविधी दिला आहे.

तिथी: कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा (दोन्ही पंचांगांत सारखीच), सामान्यतः लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी; तिथीक्षय किंवा वृद्धीमुळे कधी मध्ये एका दिवसाचे अंतर पडते. ज्या दिवशी प्रातःकाळी प्रतिपदा असते त्या दिवशी पूजा होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो. याच दिवशी महाराष्ट्र-कर्नाटकात बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा) व गुजरातमध्ये नववर्ष (बेस्तु वरस) साजरे होते.

गोवर्धन कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — श्रीमद्भागवत महापुराण, दशम स्कंध, अध्याय 24–27 (पुस्तिकेतील पाठ त्याचे संक्षिप्त लोकरूप आहे)

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेच्या दिवशी गोवर्धन पूजेचे विधान सांगितले आहे. तिला अन्नकूट या नावानेही संबोधले जाते. त्या दिवशी सर्व देवमंदिरांत अन्नकूटाची सजावट केली जाते, ज्यात देवमूर्तीसमोर नाना प्रकारचे पक्वान्न बनवून नैवेद्य म्हणून अर्पण केले जातात. हा शृंगार पाहण्यासाठी मंदिरांत त्या दिवशी प्रचंड गर्दी लोटते.

पारंपरिक मान्यतेनुसार त्या दिवशी ब्रजवासी नंदबाबांच्या नेतृत्वाखाली इंद्राची पूजा करत असत, तिला इंद्रयाग म्हटले जाते. एकदा भगवान श्रीकृष्णाने नंदबाबांना इंद्राची पूजा करण्यापासून रोखले. थोडक्यात, ते म्हणाले की ब्रजवासीयांची उपजीविका गायी, वने आणि गोवर्धन पर्वत यांवर चालते, म्हणून सर्वांनी मिळून इंद्राऐवजी गोवर्धननाथाची पूजा करावी. त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे सर्व ब्रजवासीयांनी तसेच केले आणि नाना प्रकारच्या पक्वान्नांचा नैवेद्य (परंपरेत “छप्पन भोग”) अर्पून गोवर्धननाथाची पूजा केली. याचा परिणाम म्हणून इंद्रदेव कुपित झाला आणि त्याने आपल्या मेघांना आदेश दिला की, तुम्ही मुसळधार वृष्टी करून समस्त ब्रजमंडल वाहून न्या. मेघांनी सलग सात दिवस ब्रजावर घनघोर वर्षा केली.

असे दृश्य पाहून भगवान श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत आपल्या हाताच्या करंगळीवर धारण केला (करंगळीचे वर्णन लोकपरंपरेतील आहे; श्रीमद्भागवतात एका हाताने उचलल्याचे वर्णन आहे). त्या विशालकाय पर्वताखाली सर्व गोपांना सुरक्षित ठेवले. भगवंताची ही अद्भुत लीला पाहून आश्चर्यचकित होऊन इंद्र घाबरला. इंद्राला श्रीकृष्णातील ईश्वरत्वाचे भान झाले. त्याने श्रीकृष्णाची क्षमायाचना केली आणि त्यांचा दुग्धाभिषेक केला (श्रीमद्भागवतानुसार कामधेनू सुरभीने आपल्या दुधाने व इंद्राने ऐरावताने आणलेल्या आकाशगंगेच्या जलाने श्रीकृष्णाचा अभिषेक करून त्यांना “गोविंद” हे नाव दिले). अशी श्रद्धा आहे की ते अधिकचे दूध ज्या ठिकाणी वाहून एकत्र झाले, त्याला सुरभिकुंड या नावाने ओळखले जाते. अशा प्रकारे भगवान श्रीकृष्णाकडून इंद्राचे मानमर्दन झाल्यावर अन्नकूटाकडे विजयपर्व म्हणूनही पाहिले जाते.

पूजाविधी

सकाळी अंगणात किंवा दारात शेणाने गोवर्धन पर्वताची आकृती बनवून ती फुले, लाह्या व पणत्यांनी सजवली जाते. कुंकू, अक्षता, धूप-दीप, पाणी, दूध व नैवेद्याने तिची पूजा करून प्रदक्षिणा घातली जाते.

अन्नकूटासाठी अनेक प्रकारची धान्ये, भाज्या व पक्वान्नांचा नैवेद्य श्रीकृष्णाला दाखवून प्रसाद म्हणून वाटला जातो. या दिवशी गायी-बैलांना आंघोळ घालून, सजवून त्यांची पूजा केली जाते. ब्रजमध्ये गोवर्धन पर्वताच्या परिक्रमेला विशेष महत्त्व आहे.

हा उपवासाचा सण नाही; अन्नकूटाचा प्रसाद हेच या दिवसाचे मुख्य भोजन असते.

टीप

हा प्रसंग विष्णुपुराण व हरिवंशातही येतो. पुस्तिकेतील कथा त्याचे संक्षिप्त लोकरूप आहे; श्रीमद्भागवताशी असलेले फरक वर कंसात दिले आहेत.