राधाष्टमी व्रत कथा

भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी राधाष्टमी म्हणून साजरी केली जाते, जो श्री राधेचा जन्मोत्सव आहे. खाली राधाष्टमी व्रताची विधी, नियम आणि श्री राधेच्या जन्माशी निगडित पारंपरिक कथा दिली आहे.

तिथी: भाद्रपद शुक्ल अष्टमी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी मध्याह्नकाळी अष्टमी तिथी असते त्या दिवशी पूजा होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

व्रतविधी

श्रावण महिन्याच्या (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद) कृष्ण पक्षातील अष्टमी श्रीकृष्ण जन्माष्टमी म्हटली जाते आणि भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी राधा अष्टमी या नावाने विख्यात आहे. याच दिवशी श्री महालक्ष्मीचे व्रतही सुरू होते.

भगवान श्रीकृष्णाविषयी असे म्हटले जाते की जो राधेचे स्मरण करतो, भगवान श्रीकृष्ण त्याच्यावर आपोआप प्रसन्न होतात. प्राचीन पुराण श्रीमद्भागवतानुसार भगवान श्रीकृष्णच एकमेव भगवान आहेत, बाकी सर्व त्यांचे अंशमात्र आहेत (श्रीमद्भागवत १.३.२८). श्री राधा अष्टमी व्रत भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमीला केले जाते.

या दिवशी राधेचा जन्म झाला होता. म्हणून हा दिवस राधेचा जन्मोत्सव म्हणून साजरा केला जातो. व्रताच्या दिवशी राधाकृष्णाची विशेष पूजा केली जाते आणि राधेला पंचामृताने स्नान घातले जाते. अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी श्रद्धेने पूजा व व्रत केल्याने पापांचा क्षय होतो आणि या लोकासोबतच परलोकातही सुख मिळते.

भारतातील सर्व प्रदेशांत भगवान श्रीकृष्णाची कोणत्या ना कोणत्या रूपात पूजा केली जाते. भगवान श्रीकृष्णाची अनेक रूपे आहेत. भगवान श्रीकृष्णाचा सोळा हजार राजकन्यांशी विवाह झाला (ज्यांना त्यांनी नरकासुराच्या बंदिवासातून मुक्त केले होते), परंतु श्रीकृष्णाची प्रिया केवळ एकच आहे, जिला राधा या नावाने ओळखले जाते. ब्रज परंपरेनुसार राधेचा जन्म रावल गावी (मथुरा जिल्हा, उत्तर प्रदेश) झाला आणि तिचे बालपण बरसान्यात गेले. राधा अष्टमीचा दिवस एक धार्मिक पर्व म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी उत्सव व व्रत दोन्ही एकाच वेळी असल्याने श्रद्धा व हर्षाचे वातावरण असते. ब्रजभूमी ही राधेची लीलाभूमी असल्याने या प्रसंगी बरसाना, रावल व वृंदावन येथे विशेष थाटामाट पाहायला मिळतो. अशा वेळी येथे अनेक जत्रांचे आयोजन केले जाते आणि रासरंगाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. भजन, कीर्तन व संगीताचे कार्यक्रमही सहजच मन मोहून घेतात.

परंपरेत श्री राधेला भगवान श्रीकृष्णाचा आत्मा म्हटले आहे. राधेचा निवास भगवान श्रीकृष्णाच्या हृदयात आहे. ती भगवान कृष्णाची प्रेयसी आहे, नायिकाही आहे, आणि आराध्याही आहे. इतकेच नव्हे तर देवी राधा ब्रह्मदेव व भगवान शिव यांच्यासाठीही वंदनीय म्हटली गेली आहे.

राधाजन्म कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (ब्रजात प्रचलित कथा)

राधेच्या जन्माविषयी एक लोककथा प्रसिद्ध आहे की एकदा राधेचे वडील वृषभानू भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमीच्या दिवशी एका सरोवराजवळून जात होते तेव्हा त्यांना एक बालिका कमळाच्या फुलावर तरंगताना दिसली, जिला त्यांनी कन्या म्हणून स्वीकारले. असे सांगितले जाते की राधा वयाने श्रीकृष्णापेक्षा अकरा महिने मोठी होती. ती लहानपणापासूनच भगवान श्रीकृष्णाची अनन्य भक्त होती.

श्री राधेचा जन्मदिवस बरसान्याच्या ब्रह्मगिरी (भानुगढ) पर्वतावरील श्रीजी (लाडलीजी) मंदिरात शेकडो वर्षांपासून दरवर्षी मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या ठिकाणी भाद्रपद एकादशीपासून भाद्रपद चतुर्दशीदरम्यानच्या कालावधीत एका आध्यात्मिक जत्रेचे आयोजन केले जाते. राधा व कृष्णाशी संबंधित इतर स्थळांवरही समारंभ व जत्रांचे आयोजन केले जाते.

बरसान्याखेरीज श्री राधा अष्टमी वृंदावनातही थाटामाटात साजरी केली जाते. येथे राधाराणीच्या जन्माच्या आनंदात नृत्य व संगीताचे आयोजन केले जाते. या दिवशी हे शहर नववधूसारखे सुंदर भासते. श्री राधा अष्टमीच्या दिवशी बरसान्याचे राधामंदिर फुलांनी सजवले जाते. राधेला लाडवांचा नैवेद्य दाखवला जातो. छप्पन भोग बनवून राधेला नैवेद्य अर्पण केला जातो. असे सांगितले जाते की नैवेद्य दाखवल्यानंतर प्रसादाचा काही भाग तेथे मोरांनाही खाऊ घातला जातो.

पाठभेद: राधेच्या प्राकट्याविषयी परंपरा भिन्न आहेत. या लोककथेत वृषभानूंना ती सरोवरात कमळावर सापडली; काही ग्रंथांत यज्ञभूमी शोधताना ती सापडल्याचे वर्णन आहे; ब्रह्मवैवर्त पुराणात गोलोकातून तिच्या अवतरणाचे वेगळे वर्णन आहे. तिच्या मातेचे नाव कीर्ती (कीर्तिदा) होते.

व्रताचे नियम

• सकाळी स्नान करून व्रताचा संकल्प करावा. परंपरेत राधेचे प्राकट्य मध्याह्नकाळी मानले जाते, म्हणून मुख्य पूजा मध्याह्नकाळी होते.
• राधेच्या मूर्तीला पंचामृताने स्नान घालून नवीन वस्त्रे, शृंगार, फुले व नैवेद्य अर्पण करावा; राधानामाचा जप व कीर्तन करावे.
• गौडीय वैष्णव व इस्कॉन परंपरेत मध्याह्नापर्यंत व्रत ठेवून पूजेनंतर प्रसाद घेतला जातो; काही कुटुंबे दिवसभर फलाहार करतात.
• याच दिवसापासून सोळा दिवसांचे महालक्ष्मी व्रतही सुरू होते.