गोवत्स द्वादशी (बछ बारस) व्रत कथा

गोवत्स द्वादशी अथवा बछ बारस हा गाय व वासराच्या पूजेचा सण आहे, जो माता आपल्या संततीच्या मंगलकामनेसाठी करतात. महाराष्ट्रात हाच दिवस वसुबारस म्हणून ओळखला जातो आणि त्याने दिवाळीची सुरुवात होते.

तिथी: आश्विन कृष्ण द्वादशी (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण द्वादशी), धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवशी. ज्या दिवशी प्रदोषकाळी (गोधूलिवेळी) द्वादशी असते त्या दिवशी पूजा होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो. राजस्थान, मध्य प्रदेश व गुजरातच्या अनेक भागांत “बछ बारस” भाद्रपद कृष्ण द्वादशीला (पूर्णिमांत; अमांत पंचांगात श्रावण कृष्ण द्वादशी) साजरी होते; आपल्या कुलपरंपरेनुसार तिथी घ्यावी. खाली या व्रताची कथा व पूजाविधान दिले आहे.

गोवत्स द्वादशी व्रत कथा

कार्तिक कृष्ण पक्षातील द्वादशीच्या दिवशी गाय व वासराच्या पूजेचे विधान आहे. या दिवशी पुत्रवती स्त्रिया व्रतही करतात. या व्रताला कोठे गोवत्स या नावाने ओळखले जाते तर कोठे बच्छदुआ या नावाने. वेगवेगळ्या प्रांतांत या व्रताची नावे वेगळी आहेत परंतु व्रताचा उद्देश व फळ एकच आहे. या व्रताचा उद्देश पुत्राचे कुशल हा आहे.

गोवत्स बच्छदुआ व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा; पहिला प्रसंग कृष्णलीलेशी जोडलेली मान्यता आहे)

एका मान्यतेनुसार भगवान श्रीकृष्ण जेव्हा पहिल्यांदा गायी चारण्यास जात होते तेव्हा त्यांची माता यशोदेने अंगण सारवून गायी व वासरांची पूजा केली आणि त्याचबरोबर श्रीकृष्णाला टिळा लावून त्यांची आरती ओवाळली, मग कृष्णासोबत गायींना निरोप दिला. श्रीहरीच्या सर्व कलांनी युक्त परम पुरुषोत्तम भगवान कृष्णचंद्राने गायींना पहिल्यांदा चारण्यास नेल्याच्या निमित्ताने श्रद्धाळू स्त्रिया हे व्रत करतात. (अनेक परंपरांमध्ये श्रीकृष्णाने पहिल्यांदा गायी चारण्याचा दिवस कार्तिक शुक्ल अष्टमी, म्हणजे गोपाष्टमी, मानला जातो.)

दुसऱ्या कथेनुसार प्राचीन काळी एका गावात एक वृद्ध स्त्री आपल्या सुनेसह राहत होती. सून आपल्या सासूच्या प्रत्येक आज्ञेचे पालन करत असे. एके दिवशीची गोष्ट, सासूबाई स्नानासाठी नदीवर जात होत्या. जाताना त्या म्हणाल्या की अंगणात जे गवत आहे ते कापून बच्छी म्हणजे वासराला दे आणि मच्छी म्हणजे मासा हंडीत शिजू घाल. सून आपल्या कामात मग्न होती म्हणून सासूबाईंचे बोलणे तिला नीट ऐकू आले नाही आणि तिला वाटले की सासूने वासरू कापून शिजवायला सांगितले आहे; असा विचार करून तिने वासराला मारून हंडीत शिजवले. सासू स्नान करून आली तेव्हा सर्व गोष्टी कळून ती फार दुःखी झाली. तिला वाटले की या घटनेमुळे तिच्या मुलाच्या प्राणांवर संकट येणार आहे, म्हणून ती हट्टाला पेटली की जोपर्यंत वासरू जिवंत होत नाही तोपर्यंत ती अन्नपाणी ग्रहण करणार नाही.

सासूबाईंचा हा हट्ट पाहून सूनही घाबरली आणि तिने पिठाच्या गोळ्याचे वासरू बनवून व्रत व पूजन केले. व्रत व पूजेच्या प्रभावाने गोधूलीच्या वेळी गाय परतली तेव्हा तिच्यासोबत तिचे वासरूही मागोमाग येत होते. हे पाहून सासूला अति आनंद झाला आणि तिच्या मुलाच्या जीवनावर येणारे संकट टळले. या दिवसापासून स्त्रिया पुत्राच्या दीर्घायुष्यासाठी कार्तिक कृष्णाच्या द्वादशी तिथीला व्रत करू लागल्या, जे बच्छ दुआ व्रत या नावाने ओळखले जाते.

गोवत्स व्रत पूजाविधान

या व्रतात पूजेचे विधान असे आहे की व्रती नदी अथवा तलावात स्नान करतात. स्नानानंतर पिठाच्या गोळ्याने गाय व वासरू बनवले जाते. या गाय व वासरांची दीप आदींनी पूजा केली जाते. संध्याकाळी जेव्हा गायी चरून घरी परततात तेव्हा अंगणात गाईची पूजा धूप, दीप, चंदन, नैवेद्य आदींसह केली जाते.

या पूजेत भाताचा तांदूळ वापरू नये अशी मान्यता आहे. या व्रतात पूजेसाठी काकुनच्या तांदळाचा वापर अक्षता म्हणून केला जातो. कोदोचा तांदूळ, हरभऱ्याची डाळ तसेच काकुनच्या तांदळाचे भोजन या व्रतात उत्तम मानले गेले आहे. या व्रतात व्रत करणाऱ्यांसाठी गाईचे दूध, दही, तूप व गाईच्या दुधापासून बनलेले पदार्थ वर्ज्य मानले जातात; त्याऐवजी म्हशीच्या दुधाचा वापर केला जातो. खाण्यापिण्याचे नियम प्रदेशानुसार वेगळे आहेत: कोठे मोड आलेले मूग, मटकी व बाजरीचे भोजन केले जाते आणि गव्हाचे पदार्थही खाल्ले जात नाहीत. महाराष्ट्रात वसुबारसेला सायंकाळी सवत्स गाईची पूजा करून तिला नैवेद्य खाऊ घातला जातो.

सायंकाळच्या गोपूजेनंतर व्रत सोडले जाते. ते बहुधा निर्जल नसते; एकभुक्त किंवा फलाहार कुलपरंपरेनुसार केला जातो.