कवित्वाची लक्षणे
आकार
मांडणी
कवित्वशब्दसुमनमाळा । अर्थपरिमळ आगळा ।
तेणें संतषट्पदकुळा । आनंद होय ॥1॥
ऐशी माळा अंतःकरणीं । गुंफून पूजा रामचरणीं ।
आऊंकार तंतु अखण्डपणीं । खण्डोंचि नये ॥2॥
परोपकाराकारणें । कवित्व अवश्य करणें ।
तया कवित्वाचीं लक्षणें । बोलिजेति ॥3॥
जेणें घडे भगवद्भक्ति । जेणें घडे विरक्ति ।
ऐशिया कवित्वाची युक्ति । आधीं वाढवावी ॥4॥
क्रियेवीण शब्दज्ञान । तया न मानिती सज्जन ।
म्हणोन देव प्रसन्न । अनुतापें करावा ॥5॥
देवाचेनि प्रसन्नपणें । जें जें घडे बोलणें ।
तें अत्यंत श्लाघ्यवाणें । या नांव प्रासादिक ॥6॥
धीट पाठ प्रासादिक । ऐसें बोलती अनेक ।
तरी हा त्रिविध विवेक । बोलिजेल ॥7॥
धीट म्हणिजे धीटपणें बोले । जें जें आपुल्या मनास आलें ।
बळेंचि कवित्व रचिलें । त्या नांव धीट बोलिजे ॥8॥
पाठ म्हणिजे पाठांतर । बहु पाहिलें ग्रंथांतर ।
तयासारिखें उत्तर । आपणही केलें ॥9॥
शीघ्रचि कवित्व केलें । दृष्टी पडिलें तें वर्णिलें ।
भक्तीवांचून जें केलें । त्या नांव धीटपाठ ॥10॥
कामिक रसिक शृङ्गारिक । वीर हास्य प्रस्ताविक ।
कौतुक विनोद अनेक । या नांव धीटपाठ ॥11॥
मन झालें कामाकार । तैसेच निघती उद्गार ।
धीटपाठें परस्पर । पाविजेत नाहीं ॥12॥
व्हावया उदरशांति । करणें लागे नरस्तुति ।
तेथें केली जे व्युत्पत्ति । या नांव धीटपाठ ॥13॥
कवित्व नसावें धीटपाठ । कवित्व नसावें खटपट ।
कवित्व नसावें उद्धट । पाषाण्डमतें ॥14॥
कवित्व नसावें वादांग । कवित्व नसावें रसभंग ।
कवित्व नसावें रंगभंग । दृष्टांतहीन ॥15॥
कवित्व नसावें पाल्हाळ । कवित्व नसावें बाष्कळ ।
कवित्व नसावें कुटिल । लक्षूनियां ॥16॥
हीन कवित्व नसावें । बोलिलेंचि न बोलावें ।
छंदभंग न करावें । मुद्राहीन ॥17॥
व्युत्पत्तिहीन तर्कहीन । कळाहीन शब्दहीन ।
भक्तिज्ञानवैराग्यहीन । कवित्व नसावें ॥18॥
भक्तिहीन जें कवित्व । तेंचि जाणावें ठोंबें मत ।
आवडीविण वक्तृत्व । कंटाळवाणें ॥19॥
भक्तिवीण जो अनुवाद । तोचि जाणावा विनोद ।
प्रीतीविण संवाद । घडे केंवीं ॥20॥
असो धीटपाठ तें ऐसें । नाथिलें अहंतेचें पिसें ।
आतां प्रासादिक तें कैसें । सांगिजेल ॥21॥
वैभव कांता कांचन । ज्यासी वाटे हें वमन ।
अंतरीं लागलें ध्यान । सर्वोत्तमाचें ॥22॥
जयास घडीनें घडी । लागे भगवंतीं आवडी ।
चढती वाढती गोडी । भगवद्भजनाची ॥23॥
जो भगवद्भजनेंविण । जाऊं नेदी एक क्षण ।
सर्वकाळ अंतःकरण । भक्तिरंगें रंगलें ॥24॥
जया अंतरीं भगवंत । अचल राहिला निवांत ।
तो स्वभावें जें बोलत । तें ब्रह्मनिरूपण ॥25॥
अंतरीं बैसला गोविंद । तेणें लागला भक्तिछंद ।
भक्तीविण अनुवाद । आणीक नाहीं ॥26॥
आवडी लागली अंतरीं । तैशीच वदे वैखरी ।
भावें करुणा कीर्तन करी । प्रेमभरें नाचत ॥27॥
भगवंतीं लागलें मन । तेणें नाठवे देहाभिमान ।
शंका लज्जा ते पळून । दूरी ठेली ॥28॥
तो प्रेमरंगें रंगला । तो भक्तिमदें मातला ।
तेणें अहंभाव घातला । पायांतळीं ॥29॥
गात नाचत निःशंक । तयास कैंचे दिसती लोक ।
दृष्टीं त्रैलोक्यनायक । वसोनि ठेला ॥30॥
ऐसा भगवंतीं रंगेला । आणीक कांहीं नलगे त्याला ।
स्वइच्छा वर्णूं लागला । ध्यान कीर्ति प्रताप ॥31॥
नाना ध्यानें नाना मूर्ती । नाना प्रताप नाना कीर्ती ।
तयापुढें नरस्तुती । तृणतुल्य वाटे ॥32॥
असो ऐसा भगवद्भक्त । जो ये संसारीं विरक्त ।
तयास मानिती मुक्त । साधुजन ॥33॥
त्याचे भक्तीचें कौतुक । त्या नांव प्रासादिक ।
सहज बोलतां विवेक । प्रगट होय ॥34॥
ऐका कवित्वलक्षण । केलें केलें निरूपण ।
जेणें निवे अंतःकरण । श्रोतयांचें ॥35॥
कवित्व असावें निर्मळ । कवित्व असावें रसाळ ।
कवित्व असावें प्रांजळ । अन्वयाचें ॥36॥
कवित्व असावें भक्तिबळें । कवित्व असावें अर्थागळें ।
कवित्व असावें वेगळें । अहंतेसी ॥37॥
कवित्व असावें कीर्तीवाड । कवित्व असावें रम्य गोड ।
कवित्व असावें जाड । प्रतापाविषयीं ॥38॥
कवित्व असावें सोपें । कवित्व असावें अल्परूपें ।
कवित्व असावें सुरूपें । चरणबद्ध ॥39॥
मृदु मंजुळ कोमळ । भव्य अद्भुत विशाळ ।
गौल्य माधुर्य रसाळ । भक्तिरसें ॥40॥
अक्षरबंध पदबंध । नाना चातुर्यप्रबंध ।
नाना कौशल्यता छंदबंध । धाटी मुद्रा अनेक ॥41॥
नाना युक्ति नाना बुद्धि । नाना कळा नाना सिद्धि ।
नाना अर्थान्वय साधी । या नांव कवित्व ॥42॥
नाना साहित्य नाना दृष्टांत । नाना तर्क धातु मत ।
नाना संमति सिद्धांत । पूर्वपक्षेंसी ॥43॥
नाना गति नाना व्युत्पती । नाना मति नाना स्फूर्ति ।
नाना धारणा नाना धृती । या नांव कवित्व ॥44॥
शंका आशंका प्रत्यंतरें । नाना वाक्यें शास्त्राधारें ।
तुटे संशयो निर्धारें । निर्धारितां ॥45॥
नाना प्रसंग नाना विचार । नाना योग नाना विवर ।
नाना तत्त्वचर्चासार । या नांव कवित्व ॥46॥
नाना साधनें पुरश्चरणें । नाना तपें तीर्थाटनें ।
नाना संदेह फेडणें । या नांव कवित्व ॥47॥
जेणें अनुताप उपजे । जेणें लौकिक लाजे ।
जेणें ज्ञान उमजे । या नांव कवित्व ॥48॥
जेणें ज्ञान हें प्रबळे. । जेणें वृत्ति हे मावळे ।
जेणें भक्तिमार्ग कळे । या नांव कवित्व ॥49॥
जेणें देहबुद्धि तुटे । जेणें भवसिंधु आटे ।
जेणें भगवंत प्रगटे । या नांव कवित्व ॥50॥
जेणें सद्वस्तु भासे । जेणें भास हा निरसे ।
जेणें भिन्नत्व नासे । या नांव कवित्व ॥51॥
जेणें घडे समाधान । जेणें तुटे संसारबंधन ।
जयास मानिती सज्जन । या नांव कवित्व ॥53॥
ऐसें कवित्वलक्षण । सांगतां तें असाधारण ।
परंतु कांहीं निरूपण । बुझावया केलें ॥54॥
आतां वंदूं कवीश्वर । जे शब्दसृष्टीचे ईश्वर ।
नातरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥1॥
कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन ।
नाना सद्विद्यांचें भुवन । यथार्थ होय ॥2॥
कीं हें पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व ।
नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥3॥
कीं हे शब्दरत्नांचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्तसरोवर ।
नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाहले ॥4॥
कीं हे अध्यात्म रत्नांची खाणी । कीं हे बोलके चिंतामणी ।
नाना कामधेनूंची दुभणी । वोळली श्रोतयांवरी ॥5॥
कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडिभरू ।
नाना सायुज्यतेचे विस्तारू । विस्तारले ॥6॥
कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु ।
नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । स्वरूपासि आला ॥7॥
कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण ।
मायाविलक्षणाचें लक्षण । ते हे कवी ॥8॥
कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ ।
नातरी होय सुलभ । निजबोध कविरूपें ॥9॥
कवि मुमुक्षूंचें अंजन । कवि साधकांचें साधन ।
कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥10॥
कवि स्वधर्माचा आश्रय । कवि मनाचा मनोविजय ।
कवि धार्मिकांचा विनय । विनयकर्ते ॥ 11.
कवि वैराग्याचें लक्षण । कवि भक्तांचें भूषण ।
नाना स्वधर्मांचें रक्षण । ते हे कवी ॥12॥
कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिति । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती ।
कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥13॥
कवि नाना साधनांचें मूळ । कवि नाना प्रयत्नांचें फळ ।
नाना कार्यसिद्धि सकळ । कवींचेनि प्रसादें ॥14॥
आधीं कवींचा वाग्विलास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस ।
कवींचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होय ॥15॥
कवि व्युत्पन्नांची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता ।
कवि विचक्षणांची कुशलता । नानाप्रकारें ॥16॥
कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद ।
कवि गद्यपद्यभेदाभेद । पदप्रासकर्ते ॥17॥
कवि सृष्टीचा अलंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंगार ।
सकळ सिद्धिंचा निर्धार । ते हे कवी ॥18॥
कवि सभेचे मंडण । कवि भाग्याचें भूषण ।
नाना सुखांचें संरक्षण । ते हे कवी ॥19॥
कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषींचें महत्व वर्णिते ।
नाना शास्त्रांचे सामर्थ्यातें । कवि वाखाणिती ॥20॥
नसता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा असता जगदुद्धार ।
म्हणोनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥21॥
नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवीश्वरेंवीण तें नाहीं ।
कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥22॥
मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवीश्वर अनेक ।
तयांपासून विवेक । सकळ जनांसी ॥23॥
पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच व्युत्पत्ति प्राप्त झाली ।
तेणें पंडितां आंगीं बाणली । परम योग्यता ॥24॥
ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवीश्वर अपार ।
आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यान्.सी ॥25॥
नाना चातुर्याच्या मूर्ती । कीं हे साक्षात् बृहस्पति ।
वेद श्रुति बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥26॥
परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें ।
शेखीं बोलिले पूर्णपणें । संशयातीत ॥27॥
कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसांचे बोध लोटले ।
नाना सुखांचें उचंबळलें । सरोवर हें ॥28॥
कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जाहलीं मनुष्याकारें ।
नाना वस्तूंचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥29॥
कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नानापदार्थांसी आणी उणें ।
लाधलें पूर्वसंचिताच्या गुणें । विश्वजनांसी ॥30॥
कीं हे सुखाचीं तारवें लोटली । अक्षय आनंदें उतटलीं ।
विश्वजनांसी उपयोगा आलीं । नाना प्रयोगांकारणें ॥31॥
कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिति ।
कीं हे भक्तीची फलश्रुती । फळासि आली ॥32॥
कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहतां गगनाहून वाड ।
ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंधरचना ॥33॥
आतां असो हा विस्तार । जगासी आधार कवीश्वर ।
तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांगभावें ॥34॥
पद 1
कवित्वशब्दसुमनमाळा । अर्थपरिमळ आगळा ।
तेणें संतषट्पदकुळा । आनंद होय ॥1॥
पद 2
ऐशी माळा अंतःकरणीं । गुंफून पूजा रामचरणीं ।
आऊंकार तंतु अखण्डपणीं । खण्डोंचि नये ॥2॥
पद 3
परोपकाराकारणें । कवित्व अवश्य करणें ।
तया कवित्वाचीं लक्षणें । बोलिजेति ॥3॥
पद 4
जेणें घडे भगवद्भक्ति । जेणें घडे विरक्ति ।
ऐशिया कवित्वाची युक्ति । आधीं वाढवावी ॥4॥
पद 5
क्रियेवीण शब्दज्ञान । तया न मानिती सज्जन ।
म्हणोन देव प्रसन्न । अनुतापें करावा ॥5॥
पद 6
देवाचेनि प्रसन्नपणें । जें जें घडे बोलणें ।
तें अत्यंत श्लाघ्यवाणें । या नांव प्रासादिक ॥6॥
पद 7
धीट पाठ प्रासादिक । ऐसें बोलती अनेक ।
तरी हा त्रिविध विवेक । बोलिजेल ॥7॥
पद 8
धीट म्हणिजे धीटपणें बोले । जें जें आपुल्या मनास आलें ।
बळेंचि कवित्व रचिलें । त्या नांव धीट बोलिजे ॥8॥
पद 9
पाठ म्हणिजे पाठांतर । बहु पाहिलें ग्रंथांतर ।
तयासारिखें उत्तर । आपणही केलें ॥9॥
पद 10
शीघ्रचि कवित्व केलें । दृष्टी पडिलें तें वर्णिलें ।
भक्तीवांचून जें केलें । त्या नांव धीटपाठ ॥10॥
पद 11
कामिक रसिक शृङ्गारिक । वीर हास्य प्रस्ताविक ।
कौतुक विनोद अनेक । या नांव धीटपाठ ॥11॥
पद 12
मन झालें कामाकार । तैसेच निघती उद्गार ।
धीटपाठें परस्पर । पाविजेत नाहीं ॥12॥
पद 13
व्हावया उदरशांति । करणें लागे नरस्तुति ।
तेथें केली जे व्युत्पत्ति । या नांव धीटपाठ ॥13॥
पद 14
कवित्व नसावें धीटपाठ । कवित्व नसावें खटपट ।
कवित्व नसावें उद्धट । पाषाण्डमतें ॥14॥
पद 15
कवित्व नसावें वादांग । कवित्व नसावें रसभंग ।
कवित्व नसावें रंगभंग । दृष्टांतहीन ॥15॥
पद 16
कवित्व नसावें पाल्हाळ । कवित्व नसावें बाष्कळ ।
कवित्व नसावें कुटिल । लक्षूनियां ॥16॥
पद 17
हीन कवित्व नसावें । बोलिलेंचि न बोलावें ।
छंदभंग न करावें । मुद्राहीन ॥17॥
पद 18
व्युत्पत्तिहीन तर्कहीन । कळाहीन शब्दहीन ।
भक्तिज्ञानवैराग्यहीन । कवित्व नसावें ॥18॥
पद 19
भक्तिहीन जें कवित्व । तेंचि जाणावें ठोंबें मत ।
आवडीविण वक्तृत्व । कंटाळवाणें ॥19॥
पद 20
भक्तिवीण जो अनुवाद । तोचि जाणावा विनोद ।
प्रीतीविण संवाद । घडे केंवीं ॥20॥
पद 21
असो धीटपाठ तें ऐसें । नाथिलें अहंतेचें पिसें ।
आतां प्रासादिक तें कैसें । सांगिजेल ॥21॥
पद 22
वैभव कांता कांचन । ज्यासी वाटे हें वमन ।
अंतरीं लागलें ध्यान । सर्वोत्तमाचें ॥22॥
पद 23
जयास घडीनें घडी । लागे भगवंतीं आवडी ।
चढती वाढती गोडी । भगवद्भजनाची ॥23॥
पद 24
जो भगवद्भजनेंविण । जाऊं नेदी एक क्षण ।
सर्वकाळ अंतःकरण । भक्तिरंगें रंगलें ॥24॥
पद 25
जया अंतरीं भगवंत । अचल राहिला निवांत ।
तो स्वभावें जें बोलत । तें ब्रह्मनिरूपण ॥25॥
पद 26
अंतरीं बैसला गोविंद । तेणें लागला भक्तिछंद ।
भक्तीविण अनुवाद । आणीक नाहीं ॥26॥
पद 27
आवडी लागली अंतरीं । तैशीच वदे वैखरी ।
भावें करुणा कीर्तन करी । प्रेमभरें नाचत ॥27॥
पद 28
भगवंतीं लागलें मन । तेणें नाठवे देहाभिमान ।
शंका लज्जा ते पळून । दूरी ठेली ॥28॥
पद 29
तो प्रेमरंगें रंगला । तो भक्तिमदें मातला ।
तेणें अहंभाव घातला । पायांतळीं ॥29॥
पद 30
गात नाचत निःशंक । तयास कैंचे दिसती लोक ।
दृष्टीं त्रैलोक्यनायक । वसोनि ठेला ॥30॥
पद 31
ऐसा भगवंतीं रंगेला । आणीक कांहीं नलगे त्याला ।
स्वइच्छा वर्णूं लागला । ध्यान कीर्ति प्रताप ॥31॥
पद 32
नाना ध्यानें नाना मूर्ती । नाना प्रताप नाना कीर्ती ।
तयापुढें नरस्तुती । तृणतुल्य वाटे ॥32॥
पद 33
असो ऐसा भगवद्भक्त । जो ये संसारीं विरक्त ।
तयास मानिती मुक्त । साधुजन ॥33॥
पद 34
त्याचे भक्तीचें कौतुक । त्या नांव प्रासादिक ।
सहज बोलतां विवेक । प्रगट होय ॥34॥
पद 35
ऐका कवित्वलक्षण । केलें केलें निरूपण ।
जेणें निवे अंतःकरण । श्रोतयांचें ॥35॥
पद 36
कवित्व असावें निर्मळ । कवित्व असावें रसाळ ।
कवित्व असावें प्रांजळ । अन्वयाचें ॥36॥
पद 37
कवित्व असावें भक्तिबळें । कवित्व असावें अर्थागळें ।
कवित्व असावें वेगळें । अहंतेसी ॥37॥
पद 38
कवित्व असावें कीर्तीवाड । कवित्व असावें रम्य गोड ।
कवित्व असावें जाड । प्रतापाविषयीं ॥38॥
पद 39
कवित्व असावें सोपें । कवित्व असावें अल्परूपें ।
कवित्व असावें सुरूपें । चरणबद्ध ॥39॥
पद 40
मृदु मंजुळ कोमळ । भव्य अद्भुत विशाळ ।
गौल्य माधुर्य रसाळ । भक्तिरसें ॥40॥
पद 41
अक्षरबंध पदबंध । नाना चातुर्यप्रबंध ।
नाना कौशल्यता छंदबंध । धाटी मुद्रा अनेक ॥41॥
पद 42
नाना युक्ति नाना बुद्धि । नाना कळा नाना सिद्धि ।
नाना अर्थान्वय साधी । या नांव कवित्व ॥42॥
पद 43
नाना साहित्य नाना दृष्टांत । नाना तर्क धातु मत ।
नाना संमति सिद्धांत । पूर्वपक्षेंसी ॥43॥
पद 44
नाना गति नाना व्युत्पती । नाना मति नाना स्फूर्ति ।
नाना धारणा नाना धृती । या नांव कवित्व ॥44॥
पद 45
शंका आशंका प्रत्यंतरें । नाना वाक्यें शास्त्राधारें ।
तुटे संशयो निर्धारें । निर्धारितां ॥45॥
पद 46
नाना प्रसंग नाना विचार । नाना योग नाना विवर ।
नाना तत्त्वचर्चासार । या नांव कवित्व ॥46॥
पद 47
नाना साधनें पुरश्चरणें । नाना तपें तीर्थाटनें ।
नाना संदेह फेडणें । या नांव कवित्व ॥47॥
पद 48
जेणें अनुताप उपजे । जेणें लौकिक लाजे ।
जेणें ज्ञान उमजे । या नांव कवित्व ॥48॥
पद 49
जेणें ज्ञान हें प्रबळे. । जेणें वृत्ति हे मावळे ।
जेणें भक्तिमार्ग कळे । या नांव कवित्व ॥49॥
पद 50
जेणें देहबुद्धि तुटे । जेणें भवसिंधु आटे ।
जेणें भगवंत प्रगटे । या नांव कवित्व ॥50॥
पद 51
जेणें सद्वस्तु भासे । जेणें भास हा निरसे ।
जेणें भिन्नत्व नासे । या नांव कवित्व ॥51॥
पद 53
जेणें घडे समाधान । जेणें तुटे संसारबंधन ।
जयास मानिती सज्जन । या नांव कवित्व ॥53॥
पद 54
ऐसें कवित्वलक्षण । सांगतां तें असाधारण ।
परंतु कांहीं निरूपण । बुझावया केलें ॥54॥
पद 1
आतां वंदूं कवीश्वर । जे शब्दसृष्टीचे ईश्वर ।
नातरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥1॥
पद 2
कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन ।
नाना सद्विद्यांचें भुवन । यथार्थ होय ॥2॥
पद 3
कीं हें पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व ।
नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥3॥
पद 4
कीं हे शब्दरत्नांचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्तसरोवर ।
नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाहले ॥4॥
पद 5
कीं हे अध्यात्म रत्नांची खाणी । कीं हे बोलके चिंतामणी ।
नाना कामधेनूंची दुभणी । वोळली श्रोतयांवरी ॥5॥
पद 6
कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडिभरू ।
नाना सायुज्यतेचे विस्तारू । विस्तारले ॥6॥
पद 7
कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु ।
नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । स्वरूपासि आला ॥7॥
पद 8
कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण ।
मायाविलक्षणाचें लक्षण । ते हे कवी ॥8॥
पद 9
कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ ।
नातरी होय सुलभ । निजबोध कविरूपें ॥9॥
पद 10
कवि मुमुक्षूंचें अंजन । कवि साधकांचें साधन ।
कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥10॥
पद 12
कवि स्वधर्माचा आश्रय । कवि मनाचा मनोविजय ।
कवि धार्मिकांचा विनय । विनयकर्ते ॥ 11.
कवि वैराग्याचें लक्षण । कवि भक्तांचें भूषण ।
नाना स्वधर्मांचें रक्षण । ते हे कवी ॥12॥
पद 13
कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिति । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती ।
कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥13॥
पद 14
कवि नाना साधनांचें मूळ । कवि नाना प्रयत्नांचें फळ ।
नाना कार्यसिद्धि सकळ । कवींचेनि प्रसादें ॥14॥
पद 15
आधीं कवींचा वाग्विलास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस ।
कवींचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होय ॥15॥
पद 16
कवि व्युत्पन्नांची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता ।
कवि विचक्षणांची कुशलता । नानाप्रकारें ॥16॥
पद 17
कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद ।
कवि गद्यपद्यभेदाभेद । पदप्रासकर्ते ॥17॥
पद 18
कवि सृष्टीचा अलंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंगार ।
सकळ सिद्धिंचा निर्धार । ते हे कवी ॥18॥
पद 19
कवि सभेचे मंडण । कवि भाग्याचें भूषण ।
नाना सुखांचें संरक्षण । ते हे कवी ॥19॥
पद 20
कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषींचें महत्व वर्णिते ।
नाना शास्त्रांचे सामर्थ्यातें । कवि वाखाणिती ॥20॥
पद 21
नसता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा असता जगदुद्धार ।
म्हणोनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥21॥
पद 22
नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवीश्वरेंवीण तें नाहीं ।
कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥22॥
पद 23
मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवीश्वर अनेक ।
तयांपासून विवेक । सकळ जनांसी ॥23॥
पद 24
पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच व्युत्पत्ति प्राप्त झाली ।
तेणें पंडितां आंगीं बाणली । परम योग्यता ॥24॥
पद 25
ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवीश्वर अपार ।
आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यान्.सी ॥25॥
पद 26
नाना चातुर्याच्या मूर्ती । कीं हे साक्षात् बृहस्पति ।
वेद श्रुति बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥26॥
पद 27
परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें ।
शेखीं बोलिले पूर्णपणें । संशयातीत ॥27॥
पद 28
कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसांचे बोध लोटले ।
नाना सुखांचें उचंबळलें । सरोवर हें ॥28॥
पद 29
कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जाहलीं मनुष्याकारें ।
नाना वस्तूंचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥29॥
पद 30
कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नानापदार्थांसी आणी उणें ।
लाधलें पूर्वसंचिताच्या गुणें । विश्वजनांसी ॥30॥
पद 31
कीं हे सुखाचीं तारवें लोटली । अक्षय आनंदें उतटलीं ।
विश्वजनांसी उपयोगा आलीं । नाना प्रयोगांकारणें ॥31॥
पद 32
कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिति ।
कीं हे भक्तीची फलश्रुती । फळासि आली ॥32॥
पद 33
कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहतां गगनाहून वाड ।
ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंधरचना ॥33॥
पद 34
आतां असो हा विस्तार । जगासी आधार कवीश्वर ।
तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांगभावें ॥34॥
परिचय
समर्थ रामदासस्वामींनी कवी, कवित्व आणि वाणी यांविषयी केलेले विवेचन. परोपकारासाठी कवित्व करावे, शब्दांची माळ रामचरणी अर्पावी आणि कवीची लक्षणे कोणती असावीत हे या ओव्यांत सांगितले आहे. दासबोधातील संबंधित समासांशी हा विषय जोडलेला आहे.
संदर्भ 1
- कवित्वाची लक्षणे — sanskritdocuments.org
मूळ मराठी पाठ जसाच्या तसा; प्रत्येक ओवी अक्षरशः पडताळून घेतली आहे.
परवाना: Verified against sanskritdocuments.org
ही सामग्री वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केली आहे, आणि तिचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.
