रामनवमी व्रत कथा

रामनवमी चैत्र शुक्ल नवमीला भगवान श्रीरामांचा जन्मोत्सव म्हणून साजरी केली जाते. हा चैत्र नवरात्राचा शेवटचा दिवसही आहे. खाली श्रीरामजन्माचा प्रसंग, या व्रताशी निगडित एक लोककथा, व्रतफल, पूजाविधी आणि व्रताचे नियम दिले आहेत.

तिथी: चैत्र शुक्ल नवमी (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी मध्याह्नकाळी नवमी तिथी असते त्या दिवशी पूजा होते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

श्रीरामजन्म

स्रोत: वाल्मीकि रामायण, बालकांड; रामचरितमानस, बालकांड

वाल्मीकि रामायणानुसार राजा दशरथांच्या पुत्रकामेष्टी यज्ञानंतर चैत्र महिन्याच्या नवमी तिथीला, पुनर्वसू नक्षत्रावर, माता कौसल्येच्या पोटी भगवान श्रीरामांचा जन्म झाला. गोस्वामी तुलसीदासांनी रामचरितमानसाच्या बालकांडात याच प्रसंगाचे वर्णन “भए प्रगट कृपाला दीनदयाला” या छंदात केले आहे. परंपरेत श्रीरामांचा जन्म मध्याह्नकाळी मानला जातो.

रामनवमी व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा; हा वाल्मीकि रामायण किंवा रामचरितमानसातील प्रसंग नाही)

वनात राम, सीता व लक्ष्मण जात होते. सीता व लक्ष्मण थकलेले पाहून रामांनी थोडा वेळ थांबून विश्रांती घेण्याचा विचार केला आणि ते एका म्हातारीच्या घरी गेले. म्हातारी सूत कातत होती. म्हातारीने आदरातिथ्य करून त्यांना बसवले, स्नानध्यान करवून भोजन घातले. राम म्हणाले — “म्हातारी माये, आधी माझ्या हंसाला मोती चारा, मग मी भोजन करीन.” बिचारीजवळ मोती कोठून येणार? सूत कातून ती गरीब गुजराण करत होती.

परंतु अतिथीला नाही म्हणणेही तिला योग्य वाटले नाही. ती द्विधा मनःस्थितीत पडली. म्हणून मन घट्ट करून ती राजाकडे पोहोचली आणि ओंजळभर मोती देण्याची विनंती करू लागली. राजा आश्चर्यात पडला की हिच्याजवळ खायला दाणे नाहीत आणि मोती उसने मागत आहे. या स्थितीत म्हातारीकडून मोती परत मिळण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. पण अखेर राजाने आपल्या नोकरांना सांगून म्हातारीला मोती देववले.

म्हातारी ते घेऊन घरी आली, हंसाला मोती चारले आणि पाहुण्यांचे आदरातिथ्य केले. रात्री विश्रांती घेऊन सकाळी राम, सीता व लक्ष्मण निघू लागले. निघताना रामांनी तिच्या पाणी ठेवण्याच्या जागी मोत्यांचे एक झाड लावले. दिवस उलटले, झाड मोठे झाले, झाड वाढू लागले, पण म्हातारीला काही पत्ता लागला नाही. आसपासचे लोक वेचून वेचून मोती नेऊ लागले.

एके दिवशी ती त्याच्याखाली बसून सूत कातत असताना तिच्या मांडीवर एक मोती येऊन पडला. तेव्हा म्हातारीला कळले. तिने लगबगीने मोती गोळा केले आणि आपल्या पदरात बांधून ती किल्ल्याकडे निघाली. तिने मोत्यांची पुरचुंडी राजासमोर ठेवली, तेव्हा इतके सारे मोती पाहून राजा आश्चर्यात पडला. त्याने विचारल्यावर म्हातारीने राजाला सर्व हकीकत सांगितली. राजाच्या मनात लोभ उत्पन्न झाला.

तो म्हातारीकडे मोत्यांचे झाड मागू लागला. म्हातारी म्हणाली की आसपासचे सर्व लोक तर नेतातच. आपणही हवे असल्यास घेऊन जा. मला काय करायचे आहे? राजाने तत्काळ झाड मागवले आणि आपल्या दरबारात लावले. पण रामांची मर्जी — मोत्यांच्या जागी काटे झाले आणि जाणाऱ्यायेणाऱ्या लोकांचे कपडे त्या काट्यांनी खराब होऊ लागले. एके दिवशी राणीच्या टाचेत एक काटा रुतला आणि दुखू लागला. राजाने झाड उचलून म्हातारीच्या घरी परत पाठवून दिले, तेव्हा पूर्वीप्रमाणेच मोती लागू लागले. म्हातारी सुखाने राहू लागली आणि भरपूर मोती वाटू लागली.

रामनवमी व्रतफल

अशी श्रद्धा आहे की श्री रामनवमीचे व्रत केल्याने व्यक्तीच्या ज्ञानात वृद्धी होते. तिच्या धैर्यशक्तीचा विस्तार होतो. याखेरीज उपवास करणाऱ्याच्या विचारशक्ती, बुद्धी, श्रद्धा, भक्ती व पवित्रतेतही वृद्धी होते. या व्रताविषयी असे म्हटले जाते की जेव्हा हे व्रत निष्काम भावाने आणि आजीवन केले जाते, तेव्हा या व्रताचे फळ सर्वाधिक प्राप्त होते.

पूजाविधी

• सकाळी स्नान करून व्रताचा संकल्प करावा. मुख्य पूजा मध्याह्नकाळी, श्रीरामजन्माच्या वेळी होते.
• श्रीरामांच्या (किंवा राम दरबाराच्या) मूर्तीला किंवा चित्राला चौरंगावर किंवा पाळण्यात ठेवून पंचामृताने स्नान घालावे आणि वस्त्र, चंदन, तुळशीपत्र, फुले, धूप, दीप व नैवेद्य अर्पण करावा.
• मध्याह्नकाळी जन्मोत्सव साजरा करून आरती करावी; रामचरितमानसातील जन्मप्रसंगाचे पठण किंवा रामनामाचे कीर्तन करावे.
• नवरात्राच्या समाप्तीमुळे अनेक घरांत या दिवशी कन्यापूजनही होते. अयोध्येत विशेष उत्सव होतो आणि दक्षिण भारतात या प्रसंगी सीता-राम कल्याणम् (विवाहोत्सव) साजरा केला जातो.

व्रताचे नियम

• आपल्या सामर्थ्यानुसार निर्जळी, फलाहारी किंवा एक वेळ सात्त्विक भोजनाचे व्रत केले जाते; अन्न व तामसिक भोजन टाळले जाते.
• काही परंपरांत मध्याह्नपूजेनंतर प्रसाद घेऊन व्रत सोडले जाते; इतरांत पारण दुसऱ्या दिवशी, दशमीला सकाळी केले जाते.