ॐ अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य बुधकौशिक ऋषिः।
श्रीसीतारामचन्द्रो देवता।
अनुष्टुप् छन्दः।
सीता शक्तिः।
श्रीमान् हनुमान् कीलकम्।
श्रीसीतारामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः॥
अर्थ या श्रीरामरक्षास्तोत्र-मंत्राचे ऋषी बुधकौशिक आहेत, देवता श्रीसीतारामचंद्र आहेत, छंद अनुष्टुप् आहे, सीता शक्ती आहे आणि श्रीहनुमान कीलक आहेत. श्रीसीतारामचंद्रांच्या प्रसन्नतेसाठी रामरक्षास्तोत्राच्या जपात याचा विनियोग केला जातो.
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम्।
वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामचन्द्रम्॥
अर्थ गुडघ्यांपर्यंत लांब भुजा असलेल्या, धनुष्यबाण धारण केलेल्या, पद्मासनात बसलेल्या, पीतांबर परिधान केलेल्या, नव्या कमलदलांशी स्पर्धा करणारे नेत्र असलेल्या, प्रसन्नमुख; आपल्या डाव्या मांडीवर विराजमान सीतेच्या मुखकमलावर स्थिरावलेली दृष्टी असलेल्या, मेघासारख्या श्याम, नाना अलंकारांनी दीप्त आणि विशाल जटामंडल धारण केलेल्या श्रीरामचंद्रांचे ध्यान करावे.
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम्।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्॥१॥
अर्थ श्रीरघुनाथांचे चरित्र शंभर कोटी (श्लोकांइतका) विस्तार असलेले आहे; त्यातील एकेक अक्षर माणसांच्या महापातकांचा नाश करणारे आहे.
ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम्।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम्॥२॥
अर्थ निळ्या कमळासारखे श्याम, कमलनयन, जानकी आणि लक्ष्मणासह, जटामुकुटाने सुशोभित अशा श्रीरामांचे ध्यान करून —
सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तंचरान्तकम्।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम्॥३॥
अर्थ जे हातात खड्ग, भाता, धनुष्य आणि बाण धारण करतात, निशाचरांचा (राक्षसांचा) अंत करतात, आणि जे आपल्या लीलेने जगाच्या रक्षणासाठी अजन्मा असूनही प्रकट झाले — त्या विभूंचे (ध्यान करून) —
रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम्।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः॥४॥
अर्थ बुद्धिमान माणसाने पापनाशिनी आणि समस्त कामना पूर्ण करणाऱ्या या रामरक्षेचे पठण करावे. माझ्या मस्तकाचे रक्षण राघव करोत आणि कपाळाचे रक्षण दशरथपुत्र करोत.
कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः॥५॥
अर्थ माझ्या नेत्रांचे रक्षण कौसल्यानंदन करोत, कानांचे रक्षण विश्वामित्रांचे प्रिय करोत, नाकाचे रक्षण यज्ञरक्षक करोत आणि मुखाचे रक्षण सुमित्रानंदनावर (लक्ष्मणावर) वत्सल असणारे राम करोत.
जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः॥६॥
अर्थ जिभेचे रक्षण विद्यानिधी करोत, कंठाचे रक्षण भरताने वंदिलेले करोत, खांद्यांचे रक्षण दिव्य आयुधे धारण करणारे करोत आणि भुजांचे रक्षण शिवधनुष्य भंग करणारे करोत.
करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित्।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः॥७॥
अर्थ दोन्ही हातांचे रक्षण सीतापती करोत, हृदयाचे रक्षण परशुरामाला (जामदग्न्याला) जिंकणारे करोत, मध्यभागाचे रक्षण खराचे संहारक करोत आणि नाभीचे रक्षण जांबवंताला आश्रय देणारे करोत.
सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत्॥८॥
अर्थ कमरेचे रक्षण सुग्रीवाचे स्वामी करोत, कमरेखालील भागाचे रक्षण हनुमंतांचे प्रभू करोत, आणि मांड्यांचे रक्षण राक्षसकुळाचा नाश करणारे रघुश्रेष्ठ करोत.
जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः।
पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः॥९॥
अर्थ दोन्ही गुडघ्यांचे रक्षण सेतू बांधणारे करोत, पोटऱ्यांचे रक्षण दशमुखाचे (रावणाचे) अंतक करोत, चरणांचे रक्षण बिभीषणाला राजलक्ष्मी देणारे करोत — आणि संपूर्ण शरीराचे रक्षण श्रीराम करोत.
एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत्।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत्॥१०॥
अर्थ जो पुण्यात्मा रामाच्या बळाने युक्त अशा या रक्षेचे पठण करतो, तो दीर्घायुषी, सुखी, पुत्रवान, विजयी आणि विनयशील होतो.
पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः॥११॥
अर्थ पाताळ, पृथ्वी आणि आकाशात विहार करणारे तसेच कपटरूप धारण करून वावरणारे शत्रू, रामनामांनी रक्षिलेल्या माणसाला पाहूही शकत नाहीत.
रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन्।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति॥१२॥
अर्थ ‘राम’, ‘रामभद्र’ अथवा ‘रामचंद्र’ — असे स्मरण करणारा माणूस पापांनी लिप्त होत नाही आणि भोग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो.
जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम्।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः॥१३॥
अर्थ जगावर विजय मिळवणाऱ्या एकमेव ‘रामनाम’ या मंत्राने रक्षिलेले हे स्तोत्र जो कंठात धारण करतो, त्याच्या हाती समस्त सिद्धी राहतात.
वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत्।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम्॥१४॥
अर्थ ‘वज्रपंजर’ नावाच्या या रामकवचाचे जो स्मरण करतो, त्याची आज्ञा कुठेही टळत नाही आणि त्याला सर्वत्र जय व मंगल लाभते.
आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः।
तथा लिखितवान्प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः॥१५॥
अर्थ भगवान शिवांनी स्वप्नात जशी आज्ञा दिली, तशीच पहाटे जागे होऊन बुधकौशिक ऋषींनी ही रामरक्षा लिहून काढली.
आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम्।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान्स नः प्रभुः॥१६॥
अर्थ जे कल्पवृक्षांचे उद्यान (आराम) आहेत, समस्त आपत्तींचे विराम आहेत आणि तिन्ही लोकांचे अभिराम (मनोहर) आहेत — तेच श्रीमान राम आमचे प्रभू आहेत.
तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ॥१७॥
अर्थ तरुण, रूपसंपन्न, सुकुमार, महाबली, कमळासारखे विशाल नेत्र असलेले, वल्कले आणि कृष्णमृगचर्म परिधान केलेले —
फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥१८॥
अर्थ फळेमुळे आहार करणारे, जितेंद्रिय, तपस्वी, ब्रह्मचारी, दशरथाचे पुत्र असे दोघे बंधू राम आणि लक्ष्मण —
शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्।
रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ॥१९॥
अर्थ समस्त प्राणिमात्रांना शरण देणारे, सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ आणि राक्षसकुळाचा नाश करणारे ते दोघे रघुश्रेष्ठ आमचे रक्षण करोत.
आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम्॥२०॥
अर्थ धनुष्य ताणून सज्ज, बाणांना स्पर्श केलेले आणि अक्षय बाणांनी भरलेले भाते धारण केलेले राम आणि लक्ष्मण माझ्या रक्षणासाठी वाटेत सदा माझ्यापुढे चालोत.
सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा।
गच्छन्मनोरथान्नश्च रामः पातु सलक्ष्मणः॥२१॥
अर्थ कवच परिधान केलेले, खड्ग घेतलेले, धनुष्यबाण धारण केलेले, सन्नद्ध (सर्वथा तयार) असे तरुण राम लक्ष्मणासह आमचे रक्षण करोत आणि आमचे मनोरथ पूर्ण करत सोबत चालोत.
रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः॥२२॥
अर्थ दशरथाचे पुत्र शूरवीर राम, ज्यांच्यामागे बलवान लक्ष्मण चालतो, ककुत्स्थकुळातील, पूर्णपुरुष, कौसल्यानंदन, रघुश्रेष्ठ —
वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः।
जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः॥२३॥
अर्थ वेदान्ताने जाणण्याजोगे, यज्ञांचे स्वामी, पुराणपुरुषोत्तम, जानकीचे प्रिय, श्रीमान आणि अप्रमेय (अपार) पराक्रम असलेले —
इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः॥२४॥
अर्थ या (नावांचा) जो माझा भक्त श्रद्धेने नित्य जप करतो, त्याला निःसंशय अश्वमेध यज्ञाहूनही अधिक पुण्य प्राप्त होते.
रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम्।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नरः॥२५॥
अर्थ दूर्वादलासारखे श्याम, कमलनयन आणि पीतांबरधारी अशा रामांची जे दिव्य नावांनी स्तुती करतात, ते लोक पुन्हा संसारचक्रात पडत नाहीत.
रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम्।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम्॥२६॥
अर्थ लक्ष्मणाचे अग्रज, रघुश्रेष्ठ, सीतापती, सुंदर, ककुत्स्थ, करुणेचे सागर, गुणांचे निधी, ब्राह्मणांचे प्रिय, धार्मिक, राजांचे राजे, सत्यप्रतिज्ञ, दशरथनंदन, श्यामल, शांतमूर्ती, लोकांना आनंद देणारे, रघुकुळाचे तिलक, रावणाचे शत्रू अशा राघवांची मी वंदना करतो.
रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः॥२७॥
अर्थ रामाला, रामभद्राला, रामचंद्राला, विधात्याला, रघुनाथाला, नाथाला आणि सीतेच्या पतीला नमस्कार असो.
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम।
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम।
श्रीराम राम शरणं भव राम राम॥२८॥
अर्थ हे श्रीरामा! हे रघुनंदन रामा! हे भरताच्या अग्रजा रामा! हे रणात प्रचंड रामा! हे रामा, माझे शरण्य हो — राम राम.
श्रीराम चन्द्र चरणौ मनसा स्मरामि।
श्रीराम चन्द्र चरणौ वचसा गृणामि।
श्रीराम चन्द्र चरणौ शिरसा नमामि।
श्रीराम चन्द्र चरणौ शरणं प्रपद्ये॥२९॥
अर्थ श्रीरामचंद्रांच्या चरणांचे मनाने स्मरण करतो, वाणीने गुणगान करतो, मस्तकाने नमन करतो आणि त्याच चरणांना शरण जातो.
माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः।
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुर्नान्यं जाने नैव जाने न जाने॥३०॥
अर्थ माझी माता राम आहे, पिता रामचंद्र आहे, स्वामी राम आहे आणि सखा रामचंद्र आहे. दयाळू रामचंद्रच माझे सर्वस्व आहेत; मी दुसऱ्या कोणालाही जाणत नाही, जाणत नाही, जाणत नाही.
दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम्॥३१॥
अर्थ ज्यांच्या उजवीकडे लक्ष्मण, डावीकडे जनकनंदिनी सीता आणि समोर हनुमान (मारुती) आहेत, त्या रघुनंदनांची मी वंदना करतो.
लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये॥३२॥
अर्थ लोकांना आनंद देणारे, रणभूमीत धीर, कमलनयन, रघुवंशाचे नाथ, करुणेचे स्वरूप आणि करुणेची खाण — त्या श्रीरामचंद्रांना मी शरण जातो.
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥३३॥
अर्थ मनासारखा वेग असलेल्या, वायूसारखी गती असलेल्या, जितेंद्रिय, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानरांचे अधिपती अशा श्रीरामदूताला (हनुमंतांना) मी शरण जातो.
कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥३४॥
अर्थ कवितारूपी फांदीवर बसून ‘राम-राम’ असे मधुर आणि मधुराक्षर कूजन करणाऱ्या वाल्मीकिरूपी कोकिळेची मी वंदना करतो.
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम्।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम्॥३५॥
अर्थ आपत्ती हरणाऱ्या, समस्त संपत्तींच्या दात्या आणि लोकाभिराम अशा श्रीरामांना मी वारंवार नमस्कार करतो.
भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम्।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम्॥३६॥
अर्थ संसाराच्या बीजांना भाजून टाकणारा, सुखसंपत्ती मिळवून देणारा आणि यमदूतांना दटावणारा असा हा ‘राम-राम’चा गजर आहे.
रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे।
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम्।
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर॥३७॥
अर्थ राजमणी राम सदा विजयी होतात; मी रमापती रामाचे भजन करतो; रामाकडूनच राक्षसांची सेना नष्ट झाली; त्या रामाला नमस्कार असो. रामाहून श्रेष्ठ असा परम आश्रय नाही; मी रामाचा दास आहे; माझे चित्त सदा रामात लीन राहो. हे रामा! माझा उद्धार कर.
राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे।
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने॥३८॥
अर्थ ‘राम-राम’ — असे म्हणत मी मनोरम रामात रममाण होतो. हे सुमुखी (पार्वती)! रामनाम हे सहस्रनामाच्या तुल्य आहे.