कार्तिक पूर्णिमा व्रत कथा

कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला कार्तिक पौर्णिमा किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणतात. शैव तसेच वैष्णव या दोन्ही परंपरांत तिचे विशेष महत्त्व आहे. याच दिवशी काशीत देव दीपावली साजरी होते, कार्तिक स्नान आणि भीष्म पंचक पूर्ण होतात, आणि पुष्करची यात्राही याच पर्वावर भरते. खाली त्रिपुरसंहाराची कथा, तिचे माहात्म्य व स्नान-दानाची विधी दिली आहे.

तिथी: कार्तिक शुक्ल पौर्णिमा (दोन्ही पंचांगांत सारखीच). ज्या दिवशी सूर्योदयाला पौर्णिमा असते त्या दिवशी स्नान-दान होते; दीपदान आणि चंद्रपूजन ज्या संध्याकाळी चंद्रोदयाला पौर्णिमा असते तेव्हा होते, म्हणून काही ठिकाणी ही दोन वेगवेगळ्या दिवशी येऊ शकतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

त्रिपुरसंहार कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — शिव पुराण (रुद्र संहिता, युद्ध खंड) मधील त्रिपुरवधाची कथा, वेद पथने संक्षेपात सांगितलेली.

तारकासुराच्या वधानंतर त्याच्या तीन पुत्रांनी — तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली — कठोर तप करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले. अमरत्वाचा वर न मिळाल्याने त्यांनी तीन नगरे मागितली, जी मय दानवाने बांधली: स्वर्गात सोन्याचे, आकाशात चांदीचे आणि पृथ्वीवर लोखंडाचे. वर असा होता की ही तिन्ही पुरे हजार वर्षांतून एकदा एका रेषेत येतील, आणि तेव्हाच कोणी त्यांना एकाच बाणाने नष्ट करू शकेल.

कालांतराने ते तिघे भाऊ आणि त्यांची प्रजा धर्मापासून दूर जाऊन देवांना व ऋषींना छळू लागली. तेव्हा देवांनी भगवान शंकरांकडे रक्षणाची प्रार्थना केली. शंकरांसाठी दिव्य रथ सिद्ध झाला — पृथ्वी रथ झाली, सूर्य आणि चंद्र त्याची चाके झाले, ब्रह्मदेव सारथी झाले, मेरू पर्वत धनुष्य, वासुकी नाग प्रत्यंचा आणि भगवान विष्णू बाण झाले. तिन्ही पुरे एका रेषेत येताच शंकरांनी एकाच बाणाने ती भस्म केली आणि ते त्रिपुरारी म्हणून ओळखले गेले. परंपरेनुसार हा विजय कार्तिक पौर्णिमेला झाला; या आनंदात देवांनी दिवे लावले, त्याच्या स्मरणार्थ काशीत देव दीपावली साजरी होते.

कार्तिक पौर्णिमा माहात्म्य

कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरी पौर्णिमा या नावानेही ओळखले जाते. या पौर्णिमेला त्रिपुरी पौर्णिमा ही संज्ञा यासाठी दिली गेली आहे कारण अशी श्रद्धा आहे की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशीच भगवान भोलेनाथाने त्रिपुराचा (तारकासुराच्या पुत्रांच्या तीन नगरांचा) संहार केला होता आणि ते त्रिपुरारी म्हणून पूजिले गेले होते. अशी मान्यता आहे की या दिवशी कृत्तिका नक्षत्रात शिवशंकराचे दर्शन घेतल्याने सात जन्मांपर्यंत व्यक्ती ज्ञानी व धनवान होते. या दिवशी चंद्र आकाशात उदय पावत असताना शिवा, संभूती, संतती, प्रीती, अनसूया व क्षमा — या सहा कृत्तिकांचे पूजन केल्याने शिवाची प्रसन्नता प्राप्त होते, असे मानले जाते.

अशीही मान्यता आहे की या दिवशी दिवसभर व्रत ठेवून रात्री वृषदान (बैल किंवा वासराचे दान) केल्याने शिवपदाची प्राप्ती होते. जो व्यक्ती या दिवशी उपवास करून भगवान भोलेनाथाचे भजन व गुणगान करतो त्याला अग्निष्टोम नामक यज्ञाचे फळ प्राप्त होते. या पौर्णिमेला शैव मतात जितकी मान्यता मिळाली आहे तितकीच वैष्णव मतातही.

वैष्णव परंपरेतही कार्तिक पौर्णिमेला मोठे महत्त्व आहे. एका श्रद्धेनुसार याच दिवशी भगवान विष्णूने प्रलयकाळी वेदांच्या रक्षणासाठी तसेच सृष्टी वाचवण्यासाठी मत्स्य अवतार धारण केला होता (अनेक पंचांगांत मत्स्य जयंती चैत्र शुक्ल तृतीयेला मानली जाते). जर या पौर्णिमेच्या दिवशी भरणी नक्षत्र असेल तर तिचे महत्त्व आणखीच वाढते. जर रोहिणी नक्षत्र असेल तर ही पौर्णिमा “महाकार्तिकी” म्हटली जाते आणि तिचे महत्त्व कैक पटींनी मानले जाते. या दिवशी कृत्तिका नक्षत्रावर चंद्र व बृहस्पती असतील तर ती महापौर्णिमा म्हटली जाते. कृत्तिका नक्षत्रावर चंद्र आणि विशाखेवर सूर्य असेल तर “पद्मक योग” बनतो, ज्यात गंगास्नानाचे फळ पुष्करस्नानापेक्षाही अधिक उत्तम मानले गेले आहे.

विधिविधान

अशी श्रद्धा आहे की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी गंगास्नान, दीपदान, हवन आणि यज्ञ केल्याने सांसारिक पाप व ताप यांचे शमन होते. अन्न, धन व वस्त्र दानाचे फार महत्त्व सांगितले आहे; अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी केलेले दान अक्षय फळ देते.

शास्त्रांत वर्णिले आहे की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी पवित्र नद्यांत (गंगा, यमुना, गोदावरी, नर्मदा, गंडकी), सरोवरांत तसेच तीर्थक्षेत्री (कुरुक्षेत्र, अयोध्या, काशी, पुष्कर) स्नान केल्याने विशेष पुण्याची प्राप्ती होते. परंपरेत महर्षी अंगिरा यांच्या नावाने असा नियम सांगितला जातो की जर स्नानात कुश आणि दान करताना हातात जल व जप करताना संख्येचा संकल्प केला नाही तर कर्मफळाची प्राप्ती होत नाही. शास्त्राच्या नियमांचे पालन करत या दिवशी स्नान करताना प्रथम हातपाय धुवावेत, मग आचमन करून हातात कुश घेऊन स्नान करावे; याच प्रकारे दान देताना हातात जल घेऊन दान करावे. यज्ञ व जप करायचा असेल तर प्रथम संख्येचा संकल्प करावा, मग जप व यज्ञादी कर्मे करावीत.

व्रताचे नियम

• व्रती सकाळी स्नानानंतर संकल्प करून दिवसभर उपवास किंवा फलाहार करतात; अन्न, मीठ आणि तामसी आहार घेत नाहीत.
• संध्याकाळी भगवान शंकर आणि भगवान विष्णू यांचे पूजन करून घर, मंदिर, तुळस आणि जलाशयाजवळ दीपदान करावे.
• चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य देऊन व्रत सोडावे; आपल्या ऐपतीनुसार अन्न, वस्त्र किंवा दिव्याचे दान करावे.

कार्तिक पौर्णिमेला शीख धर्माचे पहिले गुरू, गुरू नानक देव जी यांचे प्रकाश पर्व (गुरपुरब) साजरे केले जाते. श्रद्धाळू सकाळी स्नान करून गुरुद्वारांत जाऊन गुरबाणी ऐकतात आणि गुरू नानक देव जी यांच्या शिकवणीनुसार चालण्याचा संकल्प करतात.