महाशिवरात्रि व्रत कथा

महाशिवरात्री माघ कृष्ण चतुर्दशीला साजरी केली जाते आणि भगवान शिवाला समर्पित आहे. खाली भगवान शिवाने माता पार्वतीला सांगितलेली महाशिवरात्रीची लोकप्रचलित व्रतकथा, पूजाविधी आणि व्रताचे नियम दिले आहेत.

तिथी: माघ कृष्ण चतुर्दशी (अमांत पंचांग; पूर्णिमांत पंचांगात फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी). ज्या रात्री निशीथ काळी (मध्यरात्री) चतुर्दशी असते त्या दिवशी व्रत केले जाते. काश्मिरी पंडित हाच सण “हेरथ” म्हणून एक दिवस आधी, त्रयोदशीला साजरा करतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

महाशिवरात्रीची व्रतकथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतात प्रचलित कथा; तिचे पौराणिक रूप शिव पुराण, कोटिरुद्र संहिता, अध्याय 40 मध्ये आहे — कथेच्या शेवटची टीप पाहा)

एकदा पार्वतीने भगवान शिवशंकरांना विचारले, असे कोणते श्रेष्ठ व सोपे व्रतपूजन आहे, ज्याने मृत्युलोकातील प्राणी तुमची कृपा सहजच प्राप्त करतात?

उत्तरादाखल शिवाने पार्वतीला शिवरात्रीच्या व्रताचे विधान सांगून ही कथा ऐकवली — एका गावात एक शिकारी राहत होता. पशूंची हत्या करून तो आपल्या कुटुंबाचे पालन करत असे. तो एका सावकाराचा ऋणी होता, परंतु त्याचे कर्ज वेळेवर फेडू शकला नाही. क्रोधाने सावकाराने शिकाऱ्याला शिवमठात बंदी बनवले. योगायोगाने त्या दिवशी शिवरात्री होती.

शिकारी ध्यानमग्न होऊन शिवविषयक धार्मिक गोष्टी ऐकत राहिला. चतुर्दशीला त्याने शिवरात्रीची कथाही ऐकली. संध्याकाळ होताच सावकाराने त्याला आपल्याजवळ बोलावले आणि ऋण फेडण्याविषयी बोलणी केली. शिकारी दुसऱ्या दिवशी सारे ऋण परत करण्याचे वचन देऊन बंधनातून सुटला.

आपल्या दिनक्रमाप्रमाणे तो जंगलात शिकारीसाठी निघाला, परंतु दिवसभर बंदिगृहात राहिल्यामुळे भूकतहानेने व्याकूळ होता. शिकार करण्यासाठी तो एका तलावाच्या काठी बेलाच्या झाडावर मचाण बांधू लागला. बेलवृक्षाखाली शिवलिंग होते जे बेलपत्रांनी झाकलेले होते. शिकाऱ्याला त्याचा पत्ता लागला नाही.

मचाण बांधताना त्याने ज्या फांद्या तोडल्या, त्या योगायोगाने शिवलिंगावर पडल्या. अशा प्रकारे दिवसभर भुकेल्यातहानलेल्या शिकाऱ्याचे व्रतही घडले आणि शिवलिंगावर बेलपत्रेही वाहिली गेली.

रात्रीचा पहिला प्रहर संपत आला तेव्हा एक गर्भवती हरिणी तलावावर पाणी प्यायला आली. शिकाऱ्याने धनुष्यावर बाण चढवून प्रत्यंचा खेचताच हरिणी म्हणाली, मी गर्भवती आहे. लवकरच प्रसूत होईन. तू एकाच वेळी दोन जीवांची हत्या करशील, जे योग्य नाही. मी आपल्या पिल्लाला जन्म देऊन लगेच तुझ्यासमोर हजर होईन, तेव्हा तू मला मारून टाक. शिकाऱ्याने प्रत्यंचा सैल केली आणि हरिणी झुडपांत लुप्त झाली.

दुसऱ्या प्रहरात आणखी एक हरिणी तिकडून निघाली. शिकाऱ्याच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. जवळ आल्यावर त्याने धनुष्यावर बाण चढवला. तेव्हा त्याला पाहून हरिणीने नम्रपणे विनंती केली, हे पारध्या (शिकाऱ्या)! मी थोड्याच वेळापूर्वी ऋतूतून निवृत्त झाले आहे. कामातुर विरहिणी आहे. आपल्या प्रियाच्या शोधात भटकत आहे. मी आपल्या पतीला भेटून लगेच तुझ्याकडे येईन.

शिकाऱ्याने तिलाही जाऊ दिले. दोनदा शिकार गमावल्याने त्याचे डोके ठणकले. तो चिंतेत पडला. रात्रीचा तिसरा प्रहर उलटत होता. तेव्हाच आणखी एक हरिणी आपल्या पिल्लांसह तिकडून निघाली; शिकाऱ्यासाठी ही सुवर्णसंधी होती. त्याने धनुष्यावर बाण चढवण्यास उशीर केला नाही, तो बाण सोडणारच होता की हरिणी म्हणाली, हे पारध्या! मी या पिल्लांना त्यांच्या पित्याच्या स्वाधीन करून परत येईन. या वेळी मला मारू नकोस.

शिकारी हसला आणि म्हणाला, समोर आलेली शिकार सोडून द्यावी, मी असा मूर्ख नाही. याआधी मी दोनदा आपली शिकार गमावली आहे. माझी मुले भूकतहानेने तळमळत असतील.

उत्तरादाखल हरिणी पुन्हा म्हणाली, जशी तुला आपल्या मुलांची ममता सतावत आहे, अगदी तशीच मलाही; म्हणून केवळ मुलांच्या नावाने मी थोड्या वेळासाठी जीवदान मागत आहे. हे पारध्या! माझ्यावर विश्वास ठेव, मी यांना यांच्या पित्याकडे सोडून लगेच परतण्याची प्रतिज्ञा करते.

हरिणीचा दीन स्वर ऐकून शिकाऱ्याला तिची दया आली. त्याने त्या हरिणीलाही जाऊ दिले. शिकारीच्या अभावी बेलवृक्षावर बसलेला शिकारी बेलपत्रे तोडून तोडून खाली फेकत होता. चौथा प्रहर संपून पहाट होणार तोच एक धष्टपुष्ट हरिण त्याच वाटेवर आला. शिकाऱ्याने ठरवले की याची शिकार तो अवश्य करील.

शिकाऱ्याची ताणलेली प्रत्यंचा पाहून हरिण नम्र स्वरात म्हणाला, हे पारधीबंधू! जर तू माझ्याआधी आलेल्या तीन हरिणी व त्यांच्या छोट्या पिल्लांना मारून टाकले असशील तर मलाही मारण्यास विलंब करू नकोस, जेणेकरून त्यांच्या वियोगात मला एक क्षणही दुःख सहन करावे लागू नये. मी त्या हरिणींचा पती आहे. जर तू त्यांना जीवदान दिले असेल तर मलाही काही क्षण जीवदान देण्याची कृपा कर. मी त्यांना भेटून तुझ्यासमोर हजर होईन.

हरिणाचे बोलणे ऐकताच शिकाऱ्यासमोर संपूर्ण रात्रीचे घटनाचक्र फिरून गेले. त्याने सारी कथा हरिणाला सांगितली. तेव्हा हरिण म्हणाला, माझ्या तिन्ही पत्नी ज्या प्रकारे प्रतिज्ञाबद्ध होऊन गेल्या आहेत, माझ्या मृत्यूने आपल्या धर्माचे पालन करू शकणार नाहीत. म्हणून जसे तू त्यांना विश्वासपात्र मानून सोडलेस, तसेच मलाही जाऊ दे. मी त्या सर्वांसह तुझ्यासमोर लगेच हजर होतो.

उपवास, रात्रिजागरण तसेच शिवलिंगावर बेलपत्रे वाहिल्याने शिकाऱ्याचे हिंस्र हृदय निर्मळ झाले होते. त्याच्यात भगवत्शक्तीचा वास झाला होता. धनुष्य व बाण त्याच्या हातातून सहजच गळून पडले. भगवान शिवाच्या अनुकंपेने त्याचे हिंस्र हृदय करुणाभावांनी भरून गेले. तो आपल्या भूतकाळातील कर्मांची आठवण करून पश्चात्तापाच्या ज्वाळेत जळू लागला.

थोड्याच वेळाने हरिण सपरिवार शिकाऱ्यासमोर हजर झाला, जेणेकरून तो त्यांची शिकार करू शकेल; परंतु जंगली पशूंची अशी सत्यता, सात्त्विकता व सामूहिक प्रेमभावना पाहून शिकाऱ्याला फार ग्लानी वाटली. त्याच्या डोळ्यांतून आसवांची धार लागली. त्या हरिणपरिवाराला न मारता शिकाऱ्याने आपले कठोर हृदय जीवहिंसेपासून दूर करून सदासाठी कोमल व दयाळू केले.

देवलोकातून समस्त देवगणही ही घटना पाहत होते. घटनेची परिणती होताच देवीदेवतांनी पुष्पवृष्टी केली. तेव्हा शिकारी व हरिणपरिवार मोक्षाला प्राप्त झाले.

टीप: हे कथेचे लोकप्रचलित रूप आहे. शिव पुराणात (कोटिरुद्र संहिता, अध्याय 40) हीच कथा गुरुद्रुह नावाच्या भिल्लाची आहे — तिच्यात सावकार व शिवमठाचा प्रसंग नाही; तो भुकेल्या कुटुंबासाठी शिकारीला निघतो आणि रात्रीच्या चारही प्रहरांत त्याच्या हातून पाणी व बेलपत्रे शिवलिंगावर पडतात. शेवटी शिव त्याला “गुह” हे नाव देऊन वर देतात की शृंगवेरपुरात त्याच्या घरी श्रीराम येतील, आणि हरिणपरिवार दिव्य विमानातून स्वर्गाला जातो.

पूजाविधी

• सकाळी स्नान करून शिवासमोर व्रताचा संकल्प करावा.
• संध्याकाळनंतर रात्रीचे चार प्रहर करून प्रत्येक प्रहरात शिवलिंगाची पूजा करावी. प्रचलित परंपरेत चार प्रहरांचा अभिषेक क्रमाने दूध, दही, तूप व मध यांनी होतो, नंतर शुद्ध पाण्याने; क्रम प्रदेशानुसार बदलतो.
• प्रत्येक प्रहरात बेलपत्र, चंदन, अक्षता, फुले व धूप-दीप अर्पण करून “ॐ नमः शिवाय” चा जप करावा.
• ज्यांना चारही प्रहरांची पूजा जमत नाही, ते निशीथ काळी (मध्यरात्री) एकदा पूजा करतात.
• रात्रीच्या जागरणात शिवकथा, भजन किंवा पाठ केला जातो.

व्रताचे नियम

• व्रत आपल्या क्षमतेनुसार निर्जल, केवळ पाणी घेऊन किंवा फलाहारावर केले जाते; धान्य घेतले जात नाही.
• दिवसभर संयम, सात्त्विक आचरण आणि शिवस्मरण ठेवले जाते.
• पारणे: दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान-पूजेनंतर व्रत सोडले जाते; शक्य असेल तिथे चतुर्दशी संपण्यापूर्वी पारणे करण्याची परंपरा आहे.