शिव ताण्डव स्तोत्रम्
आकार
मांडणी
जटा टवी गलज्जल प्रवाह पावित स्थले गले ऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्ग तुङ्ग मालिकाम्।
डमड्डमड् डमड्डमन् निनाद वड्डमर्वयं चकार चण्ड ताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥१॥
जटाकटा हसम्भ्रम भ्रमन् निलिम्प निर्झरी विलोल वीचि वल्लरी विराजमान मूर्धनि।
धगद्धगद् धगज्ज्वल ल्ललाट पट्ट पावके किशोर चन्द्र शेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥२॥
धराधरेन्द्र नन्दिनी विलास बन्धु बन्धुर स्फुरद् दिगन्त सन्तति प्रमोद मान मानसे।
कृपा कटाक्ष धोरणी निरुद्ध दुर्धरापदि क्वचिद् दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥३॥
जटा भुजङ्ग पिङ्गल स्फुरत् फणा मणि प्रभा कदम्ब कुङ्कुम द्रव प्रलिप्त दिग्वधू मुखे।
मदान्ध सिन्धुर स्फुरत् त्वग् उत्तरीय मेदुरे मनो विनोद मद्भुतं बिभर्तु भूत भर्तरि॥४॥
सहस्र लोचन प्रभृत्य अशेष लेख शेखर प्रसून धूलि धोरणी विधूसर अङ्घ्रि पीठभूः।
भुजङ्ग राज मालया निबद्ध जाट जूटक श्रियै चिराय जायतां चकोर बन्धु शेखरः॥५॥
ललाट चत्वर ज्वलद् धनञ्जय स्फुलिङ्ग भा निपीत पञ्च सायकं नमन् निलिम्प नायकम्।
सुधा मयूख लेखया विराजमान शेखरं महा कपालि सम्पदे शिरो जटालमस्तु नः॥६॥
कराल भाल पट्टिका धगद्धगद् धगज्ज्वलद् धनञ्जया हुतीकृत प्रचण्ड पञ्च सायके।
धराधरेन्द्र नन्दिनी कुचाग्र चित्र पत्रक प्रकल्पनैक शिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥७॥
नवीन मेघ मण्डली निरुद्ध दुर्धर स्फुरत् कुहू निशीथिनी तमः प्रबन्ध बद्ध कन्धरः।
निलिम्प निर्झरी धरस् तनोतु कृत्ति सिन्धुरः कला निधान बन्धुरः श्रियं जगद् धुरन्धरः॥८॥
प्रफुल्ल नील पङ्कज प्रपञ्च कालिम प्रभा वलम्बि कण्ठ कन्दली रुचि प्रबद्ध कन्धरम्।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥९॥
अखर्व सर्व मङ्गला कला कदम्ब मञ्जरी रस प्रवाह माधुरी विजृम्भण मधुव्रतम्।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तका अन्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥१०॥
जयत्वद् अभ्र विभ्रम भ्रमद् भुजङ्गम श्वसद् विनिर्गमत् क्रम स्फुरत् कराल भाल हव्यवाट्।
धिमिद् धिमिद् धिमि ध्वनन् मृदङ्ग तुङ्ग मङ्गल ध्वनि क्रम प्रवर्तित प्रचण्ड ताण्डवः शिवः॥११॥
दृषद् विचित्र तल्पयोर् भुजङ्गमौक्तिक स्रजोर् गरिष्ठ रत्न लोष्ठयोः सुहृद् विपक्ष पक्षयोः।
तृण अरविन्द चक्षुषोः प्रजा मही महेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजे॥१२॥
कदा निलिम्प निर्झरी निकुञ्ज कोटरे वसन् विमुक्त दुर्मतिः सदा शिरःस्थ मञ्जलिं वहन्।
विमुक्त लोल लोचनो ललाम भाल लग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥१३॥
निलिम्प नाथ नागरी कदम्ब मौल मल्लिका निगुम्फ निर्भर क्षरन् मधू ष्णिका मनोहरः।
तरङ्ग वारिणी गणे गलज्जलैर् विशालकः प्रचण्ड ताण्डव प्रिये शिवे रतिर् ममास्तु वै॥१४॥
प्रचण्ड वाडवानल प्रभा शुभ प्रचारणी महा अष्ट सिद्धि कामिनी जना वहूत जल्पना।
विमुक्त वाम लोचनो विवाह कालिक ध्वनिः शिवेति मन्त्र भूषणो जगज् जयत्य् अलङ्कृतः॥१५॥
इदम् हि नित्यमेव मुक्त मुत्तमोत्तमं स्तवं पठन् स्मरन् ब्रुवन् नरो विशुद्धिम् एति सन्ततम्।
हरे गुरौ सुभक्तिम् आशु याति नान्यथा गतिर् विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥१६॥
पूजा वसान समये दशवक्त्र गीतं यः शम्भु पूजन परं पठति प्रदोषे।
तस्य स्थिरां रथ गजेन्द्र तुरङ्ग युक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः॥१७॥
जटा टवी गलज्जल प्रवाह पावित स्थले गले ऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्ग तुङ्ग मालिकाम्।
डमड्डमड् डमड्डमन् निनाद वड्डमर्वयं चकार चण्ड ताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥१॥
शब्दार्थ
जटाटवी (jaṭāṭavī) जटारूपी वन — शिवाच्या गुंतलेल्या जटा, ज्या वनासारख्या दाट आहेत
भुजङ्ग (bhujaṅga) सर्प — शिवाच्या गळ्यात विळखा घातलेला नाग
ताण्डव (tāṇḍava) शिवाचे प्रलयकारी नृत्य — सृष्टीच्या संहाराचे आणि सृजनाचे नृत्य
जटाकटा हसम्भ्रम भ्रमन् निलिम्प निर्झरी विलोल वीचि वल्लरी विराजमान मूर्धनि।
धगद्धगद् धगज्ज्वल ल्ललाट पट्ट पावके किशोर चन्द्र शेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥२॥
शब्दार्थ
निलिम्पनिर्झरी (nilimpanirjharī) देवनदी गंगा — देवांची नदी
किशोरचन्द्रशेखर (kiśoracandraśekhara) बालचंद्र मस्तकी धारण करणारे — म्हणजे शिव
धराधरेन्द्र नन्दिनी विलास बन्धु बन्धुर स्फुरद् दिगन्त सन्तति प्रमोद मान मानसे।
कृपा कटाक्ष धोरणी निरुद्ध दुर्धरापदि क्वचिद् दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥३॥
शब्दार्थ
धराधरेन्द्रनन्दिनी (dharādharendranandīnī) पर्वतराज हिमालयाची कन्या — म्हणजे पार्वती
दिगम्बर (digambara) दिशाच ज्यांचे वस्त्र आहेत — शिवाचे एक नाव
जटा भुजङ्ग पिङ्गल स्फुरत् फणा मणि प्रभा कदम्ब कुङ्कुम द्रव प्रलिप्त दिग्वधू मुखे।
मदान्ध सिन्धुर स्फुरत् त्वग् उत्तरीय मेदुरे मनो विनोद मद्भुतं बिभर्तु भूत भर्तरि॥४॥
शब्दार्थ
फणामणि (phaṇāmaṇi) सर्पाच्या फण्यावरील मणी — नागमणी
भूतभर्तरि (bhūtabhartari) समस्त प्राणिमात्रांचे पालनकर्ते — शिव
दिग्वधू (digvadhū) दिशांच्या वधू — दिशांचे स्त्रीलिंगी रूपक
सहस्र लोचन प्रभृत्य अशेष लेख शेखर प्रसून धूलि धोरणी विधूसर अङ्घ्रि पीठभूः।
भुजङ्ग राज मालया निबद्ध जाट जूटक श्रियै चिराय जायतां चकोर बन्धु शेखरः॥५॥
शब्दार्थ
सहस्रलोचन (sahasralocana) सहस्र नेत्र असलेला — म्हणजे इंद्र
चकोरबन्धु (cakorabandhu) चकोर पक्ष्याचा मित्र — म्हणजे चंद्र
ललाट चत्वर ज्वलद् धनञ्जय स्फुलिङ्ग भा निपीत पञ्च सायकं नमन् निलिम्प नायकम्।
सुधा मयूख लेखया विराजमान शेखरं महा कपालि सम्पदे शिरो जटालमस्तु नः॥६॥
शब्दार्थ
पञ्चसायक (pañcasāyaka) पाच बाण असलेला — कामदेव, ज्याचे पाच पुष्पबाण आहेत
सुधामयूख (sudhāmayūkha) अमृताच्या किरणा — चंद्राच्या शीतल किरणा
कराल भाल पट्टिका धगद्धगद् धगज्ज्वलद् धनञ्जया हुतीकृत प्रचण्ड पञ्च सायके।
धराधरेन्द्र नन्दिनी कुचाग्र चित्र पत्रक प्रकल्पनैक शिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥७॥
शब्दार्थ
त्रिलोचन (trilocana) तीन नेत्र असलेले — शिव, ज्यांचा तिसरा नेत्र कपाळावर आहे
धनञ्जय (dhanañjaya) अग्नी — कपाळावर प्रज्वलित अग्नी
नवीन मेघ मण्डली निरुद्ध दुर्धर स्फुरत् कुहू निशीथिनी तमः प्रबन्ध बद्ध कन्धरः।
निलिम्प निर्झरी धरस् तनोतु कृत्ति सिन्धुरः कला निधान बन्धुरः श्रियं जगद् धुरन्धरः॥८॥
शब्दार्थ
निलिम्पनिर्झरीधर (nilimpanirjharīdhara) देवनदी गंगेला धारण करणारे — शिव
जगद्धुरन्धर (jagaddhruandhara) जगाचा भार वाहणारे — विश्वाचे पालक शिव
प्रफुल्ल नील पङ्कज प्रपञ्च कालिम प्रभा वलम्बि कण्ठ कन्दली रुचि प्रबद्ध कन्धरम्।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥९॥
शब्दार्थ
स्मरच्छिद् (smaracchid) कामदेवाचा नाश करणारे — शिवाने कामदेवाला तिसऱ्या नेत्राने भस्म केले
पुरच्छिद् (puracchid) त्रिपुराचा नाश करणारे — शिवाने तीन असुरनगरे नष्ट केली
अन्तकच्छिद् (antakacchid) यमराजालाही (अंतकालाही) पराभूत करणारे
अखर्व सर्व मङ्गला कला कदम्ब मञ्जरी रस प्रवाह माधुरी विजृम्भण मधुव्रतम्।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तका अन्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥१०॥
शब्दार्थ
अखर्व (akharva) पूर्ण, अखंड — ज्यात कशाचाही अभाव नाही
मञ्जरी (mañjarī) पुष्पगुच्छ — कला आणि मांगल्याचा सुंदर समुच्चय
मधुव्रत (madhuvrata) भ्रमर — जो मधाचे (गोडव्याचे) व्रत घेतो
जयत्वद् अभ्र विभ्रम भ्रमद् भुजङ्गम श्वसद् विनिर्गमत् क्रम स्फुरत् कराल भाल हव्यवाट्।
धिमिद् धिमिद् धिमि ध्वनन् मृदङ्ग तुङ्ग मङ्गल ध्वनि क्रम प्रवर्तित प्रचण्ड ताण्डवः शिवः॥११॥
शब्दार्थ
मृदङ्ग (mṛdaṅga) एक प्राचीन तालवाद्य — दोन्ही बाजूंनी वाजवला जाणारा ढोल
हव्यवाट् (havyavāṭ) अग्नी — हवि (आहुती) वाहून नेणारी
दृषद् विचित्र तल्पयोर् भुजङ्गमौक्तिक स्रजोर् गरिष्ठ रत्न लोष्ठयोः सुहृद् विपक्ष पक्षयोः।
तृण अरविन्द चक्षुषोः प्रजा मही महेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजे॥१२॥
शब्दार्थ
सदाशिव (sadāśiva) सदा कल्याणकारी — शाश्वत, सर्वदा मंगलकारी शिव
समप्रवृत्ति (samapravṛtti) समभाव — सर्वांप्रती समान आणि निःपक्ष आचरण करणारे
कदा निलिम्प निर्झरी निकुञ्ज कोटरे वसन् विमुक्त दुर्मतिः सदा शिरःस्थ मञ्जलिं वहन्।
विमुक्त लोल लोचनो ललाम भाल लग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥१३॥
शब्दार्थ
निलिम्पनिर्झरी (nilimpanirjharī) दिव्य गंगा — देवनदी
विमुक्तदुर्मति (vimuktadurmati) कुविचारांतून मुक्त — दुष्ट किंवा अपवित्र विचारांतून सुटलेला
निलिम्प नाथ नागरी कदम्ब मौल मल्लिका निगुम्फ निर्भर क्षरन् मधू ष्णिका मनोहरः।
तरङ्ग वारिणी गणे गलज्जलैर् विशालकः प्रचण्ड ताण्डव प्रिये शिवे रतिर् ममास्तु वै॥१४॥
शब्दार्थ
मल्लिका (mallikā) मोगरा — पूजेत वापरले जाणारे पांढरे सुगंधी फूल
ताण्डवप्रिय (tāṇḍavapriya) तांडवप्रिय — प्रचंड नृत्यात आनंद घेणारे
प्रचण्ड वाडवानल प्रभा शुभ प्रचारणी महा अष्ट सिद्धि कामिनी जना वहूत जल्पना।
विमुक्त वाम लोचनो विवाह कालिक ध्वनिः शिवेति मन्त्र भूषणो जगज् जयत्य् अलङ्कृतः॥१५॥
शब्दार्थ
वाडवानल (vāḍavānala) वडवाग्नी — समुद्राच्या तळाशी प्रज्वलित पौराणिक अग्नी
अष्टसिद्धि (aṣṭasiddhi) आठ महाशक्ती — अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य, ईशित्व, वशित्व
इदम् हि नित्यमेव मुक्त मुत्तमोत्तमं स्तवं पठन् स्मरन् ब्रुवन् नरो विशुद्धिम् एति सन्ततम्।
हरे गुरौ सुभक्तिम् आशु याति नान्यथा गतिर् विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥१६॥
शब्दार्थ
विशुद्धि (viśuddhi) पवित्रता — मन आणि आत्म्याची संपूर्ण शुद्धी
सुशङ्कर (suśaṅkara) कल्याणकारी शंकर — जे सुख आणि मंगल देतात
पूजा वसान समये दशवक्त्र गीतं यः शम्भु पूजन परं पठति प्रदोषे।
तस्य स्थिरां रथ गजेन्द्र तुरङ्ग युक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः॥१७॥
शब्दार्थ
दशवक्त्र (daśavaktra) दहा मुखे असलेला — रावण, ज्याला दहा शिरे होती
प्रदोष (pradoṣa) प्रदोषकाळ — त्रयोदशी तिथीची संध्याकाळची पवित्र वेळ, शिवपूजनासाठी विशेष शुभ
शम्भु (śambhu) सुख देणारे — शिवाचे एक नाव
परिचय
शिव ताण्डव स्तोत्रम् हे भगवान शिवाच्या स्तुतीत रचलेल्या सर्वांत प्रभावी स्तोत्रांपैकी एक आहे. त्याची रचना लंकापती रावणाने केली; तो भगवान शिवाचा परम भक्त होता. हे स्तोत्र भगवान शिवाच्या तांडवनृत्याचे — सृष्टीच्या संहाराच्या आणि सृजनाच्या नृत्याचे — अत्यंत ओजस्वी वर्णन करते.
रावण हा थोर विद्वान, वेदांचा ज्ञाता आणि संगीताचा जाणकार होता. त्याने कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न केला; त्यामुळे भगवान शिव क्रोधित झाले आणि त्यांनी आपल्या पायाच्या अंगठ्याने कैलास दाबला. रावणाचा हात कैलासाखाली दबला गेला. तेव्हा रावणाने या स्तोत्राची रचना करून भगवान शिवाची स्तुती केली आणि त्यांना प्रसन्न केले.
महत्त्व
शिव ताण्डव स्तोत्रमाची छंदरचना अत्यंत लयबद्ध आणि ऊर्जावान आहे. त्यात वापरलेले संस्कृतचे दीर्घ समास शिवाच्या विराट स्वरूपाचा बोध घडवतात. हे स्तोत्र धैर्य, शक्ती आणि भक्तीचा संचार करते. याच्या पठणाने भयाचा नाश होतो, आत्मबळ वाढते आणि शिवकृपा प्राप्त होते. शेवटचे दोन श्लोक (१६–१७) फलश्रुती आहेत; ते सांगतात की या स्तोत्राचे पठण — विशेषतः प्रदोषकाळी — पवित्रता, भक्ती आणि स्थायी ऐश्वर्य देते.
पठणविधी
- या स्तोत्राचे पठण सोमवारी किंवा शिवरात्रीच्या दिवशी विशेष फलदायी असते.
- पठणापूर्वी शिवलिंगावर जल अर्पण करावे आणि ध्यान लावावे.
- स्तोत्राचे पठण शुद्ध उच्चारात आणि लयबद्ध स्वरात करावे.
- प्रदोषकाळी (त्रयोदशीच्या संध्याकाळी) पठण करणे विशेष शुभ आहे — हे श्लोक १७ मध्येच सांगितले आहे.
- श्रावण महिन्यात दररोज पठण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
संदर्भ 1
- Traditional Sanskrit composition attributed to Ravana — Named as the basis of this entry in its seed file
ही सामग्री वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केली आहे, आणि तिचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.
