शिव सोमवार व्रत कथा

व्रताचा दिवस: प्रत्येक सोमवार; कोणत्याही सोमवारपासून व्रत सुरू करता येते. श्रावणातील सोमवारांचे विशेष महत्त्व आहे — अमांत पंचांगात (महाराष्ट्र, गुजरात, दक्षिण भारत) श्रावण आषाढ अमावास्येच्या दुसऱ्या दिवसापासून आणि पूर्णिमांत पंचांगात (उत्तर भारत) आषाढ पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून सुरू होतो, त्यामुळे दोन्ही पंचांगांत श्रावणी सोमवार सुमारे दोन आठवडे पुढे-मागे पडतात. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

व्रताचे महत्त्व

सोमवारचा दिवस भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी विशेष मानला जातो. अशी श्रद्धा आहे की श्रद्धेने सोमवार व्रत करणाऱ्या भक्तावर शिव व माता पार्वती यांची कृपा राहते. हे व्रत मनःशांती, पारिवारिक सुख आणि मनोवांछित फळाच्या कामनेने केले जाते.

श्रावण महिन्यातील सोमवारांचे विशेष महत्त्व आहे, परंतु भक्त आपल्या श्रद्धेनुसार व परंपरेनुसार कोणत्याही सोमवारपासून हे व्रत सुरू करू शकतात. अनेक कुटुंबांत सोळा सोमवार व्रताचाही संकल्प केला जातो; त्याची वेगळी कथा, सुरुवातीचे नियम आणि उद्यापन ‘सोळा सोमवार व्रत कथा’ या पानावर दिले आहेत.

हा पाठ सोमवार व्रताच्या लोकप्रचलित कथेचे संपादित रूप आहे. तो वैदिक मंत्र अथवा एखाद्या ठरावीक पुराणपाठाच्या रूपात सादर केलेला नाही; व्रतकथांत प्रदेश व कुटुंबपरंपरेनुसार लहानसहान पाठांतरे आढळतात.

पूजाविधी

सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे धारण करावीत आणि भगवान शिवाचे ध्यान करावे. शिवलिंगासमोर अथवा शिवपार्वतीच्या चित्रासमोर दीप व धूप लावावा. जल, दूध अथवा पंचामृताने अभिषेक करावा. यानंतर चंदन, अक्षता, बेलपत्र, धोतरा, पुष्प व नैवेद्य अर्पण करावा.

पूजेत ॐ नमः शिवाय मंत्राचा जप करावा. शिवचालीसा, रुद्राष्टकम् अथवा महामृत्युंजय मंत्राचे पठणही करता येते. शेवटी शिवाची आरती करावी आणि व्रतकथा ऐकावी अथवा वाचावी. व्रत ठेवणारे भक्त दिवसा फलाहार करू शकतात अथवा आपल्या क्षमतेनुसार व कुटुंबपरंपरेनुसार उपवास ठेवू शकतात. अनेक कुटुंबांत संध्याकाळच्या पूजेनंतर एकदा सात्त्विक भोजन केले जाते.

शिव सोमवार व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतात प्रचलित सोमवार व्रतकथा)

एका नगरात एक धनवान सावकार राहत होता. त्याच्या घरी धन व वैभवाची कोणतीही कमतरता नव्हती, परंतु संतती नसल्याने तो फार दुःखी राहत असे. संततिप्राप्तीच्या इच्छेने तो प्रत्येक सोमवारी व्रत ठेवत असे, शिवमंदिरात जाऊन भगवान शिव व माता पार्वती यांची श्रद्धापूर्वक पूजा करत असे.

एके दिवशी माता पार्वतीने सावकाराची भक्ती पाहून भगवान शिवाला सांगितले, “नाथ, हा भक्त मोठ्या श्रद्धेने तुमची पूजा करतो. कृपा करून याची मनोकामना पूर्ण करा.”

भगवान शिव म्हणाले, “देवी, संसारात प्रत्येक प्राणी आपल्या कर्मांचे फळ भोगतो. याच्या भाग्यात संतानसुख नाही, तरीही तुझ्या आग्रहामुळे व याच्या भक्तीमुळे मी याला पुत्राचा वर देतो. परंतु त्या पुत्राचे आयुष्य केवळ बारा वर्षे असेल.”

सावकार मंदिरात बसून हे सर्व ऐकत होता. पुत्रप्राप्तीची गोष्ट ऐकूनही तो फार अधिक प्रसन्न झाला नाही, कारण त्याला पुत्राच्या अल्पायुष्याचेही ज्ञान झाले होते. तरीही त्याने आपले सोमवार व्रत व शिवपूजन पूर्वीप्रमाणेच चालू ठेवले.

काही काळानंतर सावकाराच्या घरी पुत्र जन्मला. घरात आनंद पसरला, पण सावकार मनोमन शांत राहिला. जेव्हा बालक अकरा वर्षांचा झाला, तेव्हा सावकाराने त्याला शिक्षणासाठी काशीला पाठवण्याचा निश्चय केला. त्याने आपल्या मेहुण्याला बोलावून धन दिले आणि सांगितले की बालकाला काशीला घेऊन जा. वाटेत जेथे जेथे मुक्काम कराल, तेथे यज्ञ करवा आणि ब्राह्मणांना भोजनदक्षिणा द्या.

मामा व भाचा प्रवासाला निघाले. वाटेत ते एका नगरात पोहोचले जेथे राजाच्या कन्येचा विवाह होत होता. ज्या राजकुमाराशी तिचा विवाह होणार होता, तो एका डोळ्याने काणा होता. राजकुमाराच्या पित्याने हा दोष लपवण्यासाठी सावकाराच्या पुत्राला काही वेळासाठी नवरदेव करून विवाहमंडपात बसवले. विवाहाची विधी पूर्ण झाली, पण सावकाराचा पुत्र प्रामाणिक होता. संधी मिळताच त्याने राजकन्येच्या ओढणीवर लिहिले की तुझा विवाह माझ्याशी झाला आहे, जो तुझ्यासोबत पाठवला जाईल तो एका डोळ्याने काणा आहे, आणि मी काशीला शिकायला जात आहे.

राजकन्येने ते वाचून आपल्या मातापित्यांना सांगितले. राजाने आपल्या कन्येला पाठवले नाही आणि वऱ्हाड परत गेले. इकडे मामा व भाचा काशीला पोहोचले. तेथे बालकाने विद्याध्ययन सुरू केले आणि मामाने धर्मकर्म चालू ठेवले. ज्या दिवशी बालक बारा वर्षांचा झाला, त्या दिवशीही यज्ञाचे आयोजन होते. बालकाने मामांना सांगितले की त्याची तब्येत ठीक नाही. मामांनी त्याला आत जाऊन विश्रांती घेण्यास सांगितले. शिवाच्या पूर्वीच्या वरदानानुसार काही वेळातच बालकाचे प्राण निघून गेले. मामा दुःखाने विलाप करू लागले.

त्याच वेळी भगवान शिव व माता पार्वती तेथून जात होते. माता पार्वती करुणेने म्हणाली, “नाथ, याच्या रडण्याचा स्वर सहन होत नाही. कृपा करून याचे दुःख दूर करा.” भगवान शिव बालकाला पाहून म्हणाले, “हा त्याच सावकाराचा पुत्र आहे ज्याला मी बारा वर्षांचे आयुष्य दिले होते. आता याचे आयुष्य पूर्ण झाले आहे.” माता पार्वतीने पुन्हा प्रार्थना केली की या बालकाच्या वियोगात याचे मातापिताही प्राण त्यागतील. तेव्हा भगवान शिवाने कृपा करून बालकाला जीवदान दिले. बालक जिवंत झाला.

विद्या पूर्ण करून मामा व भाचा आपल्या नगराकडे परतू लागले. वाटेत ते त्याच नगरात पोहोचले जेथे राजकन्येचा विवाह झाला होता. तेथे त्यांनी पुन्हा यज्ञ करवला. राजाने सावकाराच्या पुत्राला ओळखले, आदरसत्कार केला आणि आपली कन्या विधिपूर्वक त्याच्यासोबत पाठवून दिली.

इकडे सावकार व त्याची पत्नी भुकेतहानेने आपल्या पुत्राची प्रतीक्षा करत होते. त्यांनी प्रण केला होता की जर पुत्राच्या मृत्यूची बातमी आली तर तेही प्राण त्यागतील. पुत्राला जिवंत व सुखरूप परत येताना पाहून ते अत्यंत प्रसन्न झाले. त्याच रात्री भगवान शिवाने सावकाराला स्वप्नात दर्शन देऊन सांगितले, “हे श्रेष्ठी, तुझ्या सोमवार व्रताने व व्रतकथेच्या श्रवणाने प्रसन्न होऊन मी तुझ्या पुत्राला दीर्घायुष्य दिले आहे. याच प्रकारे जो श्रद्धेने सोमवार व्रत करतो आणि कथा ऐकतो अथवा वाचतो, त्याची दुःखे दूर होतात आणि मनोकामना पूर्ण होतात.”

कथेचा भाव हा आहे की श्रद्धा, संयम आणि भगवान शिवावरील अतूट विश्वासाने कठीण प्रारब्धही शुभ फळात बदलू शकते. अशी श्रद्धा आहे की जो भक्त श्रद्धापूर्वक सोमवार व्रत करतो, त्याच्यावर शिवाची कृपा राहते आणि त्याच्या जीवनात कल्याणाचा मार्ग खुला होतो.

व्रताचे नियम

व्रतात सत्य, संयम आणि सात्त्विक आचरण ठेवावे. क्रोध, कटू वचन आणि निंदेपासून दूर राहावे. आपल्या क्षमतेनुसार दान करावे आणि शिवाकडे सर्व जीवांच्या कल्याणाची प्रार्थना करावी. कोणत्याही व्रतात आरोग्य व कुटुंबपरंपरेचे भान ठेवावे; असमर्थ असल्यास मानसिक संकल्प व साधी पूजाही फलदायी मानली जाते.