बृहस्पतिवार प्रदोष व्रत कथा
तिथी: गुरुवारी (बृहस्पतिवारी) येणारी त्रयोदशी (शुक्ल किंवा कृष्ण पक्ष), जिला गुरु प्रदोष असेही म्हणतात. ज्या दिवशी प्रदोषकाळी (सूर्यास्तानंतरच्या संध्यासमयी) त्रयोदशी असते त्या दिवशी व्रत होते, आणि तो दिवस ज्या वारी येतो त्या वाराचा प्रदोष मानला जातो. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.
सूतजी म्हणाले की हे ऋषींनो! अशी मान्यता आहे की बृहस्पतिवार प्रदोष व्रताच्या प्रभावाने शत्रुबाधा दूर होते आणि त्यांच्यापासून कोणत्याही प्रकारचे भय राहत नाही. आता तुम्ही ही कथा श्रवण करा —
कथा
कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा, पौराणिक प्रसंगावर आधारित — वृत्राच्या पूर्वजन्माची कथा श्रीमद्भागवत महापुराणात (षष्ठ स्कंध, अध्याय 17) राजा चित्रकेतूच्या नावाने येते, ज्याला पार्वती शाप देते; तेथे वृत्र त्वष्ट्याच्या यज्ञातून उत्पन्न होतो. ही कथा बृहस्पतिवार प्रदोष व्रताशी जोडणारा भाग व्रतपुस्तिकांच्या परंपरेतील आहे, भागवतातील नव्हे.
एकदा देवराज इंद्र आणि वृत्र नामक असुर यांच्या सेनांमध्ये घोर संग्राम पेटला. देवसेनेने दैत्यसेनेचा वाईट रीतीने पराभव करून तिचा नाश केला. आपली सेना नष्ट होताना पाहून वृत्र क्रोधित होऊन स्वतः युद्धासाठी रणभूमीत उतरला. त्याने युद्धादरम्यान आपल्या मायावी शक्तीने भीषण रूप धारण केले.
त्याचे ते भीषण रूप पाहून देव देवगुरू बृहस्पतीच्या शरणी गेले आणि आपले कष्ट त्यांना सांगितले. तेव्हा बृहस्पती म्हणाले की हे देवेंद्रा! वृत्र नामक या असुराविषयी ऐक. हा असुर पूर्वजन्मी मोठा तपस्वी होता. याने गंधमादन पर्वतावर घोर तप करून भगवान शिवाला प्रसन्न केले होते. पूर्वजन्मी हा चित्ररथ नावाचा राजा होता. तुझ्याजवळचे जे सुरम्य वन आहे ते याचेच राज्य होते, परंतु आजकाल ते मुनींचे आनंदस्थळ आहे तसेच भगवंताच्या दर्शनाची अति मनोरम भूमी आहे.
हे देवराज! एकदा चित्ररथ आपल्या स्वेच्छाचारी विमानात बसून कैलास पर्वतावर जाऊन पोहोचला. कैलास पर्वतावर त्या वेळी भगवान शिवाच्या वामांगात माता पार्वती विराजमान होती. चित्ररथाने त्यांची थट्टा करत म्हटले की हे प्रभो! आम्ही तर मायेच्या अधीन होऊन विषयभोगांत अडकल्यामुळे स्त्रियांच्या वश राहतो, परंतु देवलोकात मला असा कोणीही दिसला नाही जो स्त्रीशी आलिंगनबद्ध होऊन सभेत बसतो.
चित्ररथाचे असे वचन ऐकून भगवान शिव स्मित करत म्हणाले की हे राजन्! माझा व्यावहारिक दृष्टिकोन काहीसा वेगळा आहे. मी मृत्यूचा दाता कालकूट महाविष प्राशन केले आहे, तरीही तू सामान्य लोकांप्रमाणे माझी थट्टा करतोस.
मग माता पार्वती क्रोधित होऊन चित्ररथाला उद्देशून म्हणाली की अरे दुष्टा! तू सर्वव्यापी महेश्वरासोबतच माझीही थट्टा केली आहेस. म्हणून मी तुला शाप देते की तू याच क्षणी विमानातून खाली पडून धरतीवर राक्षस होशील.
माता पार्वतीच्या शापामुळे चित्ररथ राक्षसयोनीला प्राप्त झाला. मग त्वष्टा नामक ऋषींच्या तपातून उत्पन्न झाला. हाच तो वृत्र असुर आहे. हा बालपणापासूनच शिवभक्त राहिला आहे, म्हणून हे देवराज! हा सहजासहजी मरणार नाही. यासाठी तू बृहस्पतिवार प्रदोष व्रत करून भगवान शिवाला प्रसन्न कर.
देवगुरू बृहस्पतीच्या आज्ञेनुसार देवराज इंद्राने बृहस्पतिवार प्रदोष व्रत केले. कथेनुसार, या व्रताच्या प्रभावाने इंद्राने वृत्र नामक असुरावर विजय मिळवला. अशा प्रकारे देवलोकात सर्वत्र शांती नांदू लागली.
आरती
पूजनाच्या शेवटी श्री शिव आरती — ॐ जय शिव ओंकारा चे गायन करावे.
व्रताची संपूर्ण विधी, माहात्म्य व उद्यापनविधीसाठी पाहा — प्रदोष व्रत कथा व पूजनविधी.
स्रोत 1
- प्रदोष व्रत कथा — पवन पॉकेट बुक्स, दिल्ली (मुद्रित पुस्तिका) — प्रदोष व्रत कथा (पूजन विधि, सातों वारों की प्रदोष कथाएँ, माहात्म्य, उद्यापन विधि व आरती सहित), पवन पॉकेट बुक्स, 4537 नई सड़क, दिल्ली-110006; पृष्ठ 2–23
पाठ मुद्रित पुस्तिकेच्या पृष्ठचित्रांशी ताडून उतरवला गेला आहे — दिलेला दुवा प्रकाशकाचे सूचिपृष्ठ आहे, पाठाचा स्रोत नव्हे. स्पष्ट मुद्रणदोषांपैकी ‘चैत्ररथ’ हे प्रसंगानुसार ‘चित्ररथ’ आणि संबोधन ‘है देवेंद्र’ हे ‘हे देवेंद्र’ असे ठेवले आहे. ऑक्टोबर 2026 च्या संपादकीय पुनरावलोकनात फलविषयक विधाने मान्यता म्हणून ठेवली; तिथी व कथेचा स्रोत या ओळी वेद पथने लिहिल्या आहेत.
ही सामग्री वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केली आहे, आणि तिचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.
