प्रदोष व्रत कथा

प्रत्येक महिन्याच्या दोन्ही पक्षांच्या (शुक्ल पक्ष व कृष्ण पक्ष) त्रयोदशी तिथीला भगवान शिवाच्या निमित्ताने केले जाणारे व्रत ‘प्रदोष व्रत’ म्हटले जाते. या व्रतात दिवसभर उपवास केल्यानंतर संध्याकाळी भगवान शिवाच्या पूजनानंतर भोजन करून व्रताचे पारणे केले जाते.

तिथी: प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांतील त्रयोदशी. ज्या दिवशी प्रदोषकाळी (सूर्यास्तानंतरच्या संध्यासमयी) त्रयोदशी असते त्या दिवशी व्रत होते; तो दिवस ज्या वारी येतो त्या वाराचा प्रदोष मानला जातो (उदा. सोम प्रदोष, शनि प्रदोष). दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

अशी मान्यता आहे की हे व्रत केल्याने व्रतकर्त्यावर भगवान शिवाची असीम कृपा राहते आणि तो या संसारात सर्व प्रकारची सुखे भोगून अखेरीस शिवसान्निध्य प्राप्त करतो; आणि केव्हाही कोणत्याही योनीत त्याचा जन्म झाला तरीही व्रतकर्त्यावर भगवान शिवाची अनुकंपा राहते. म्हणूनच प्रदोष व्रत सर्व प्रकारची सुखे देणारे व्रत मानले जाते.

प्रदोष व्रताचे माहात्म्य

अशी मान्यता आहे की प्रत्येक महिन्याच्या दोन्ही पक्षांच्या त्रयोदशी तिथीला प्रदोष व्रत केल्याने व्यक्ती संसारातील सर्व सुखे भोगते आणि तिच्याकडून जाणता-अजाणता घडलेली पापे नष्ट होतात. या व्रताच्या प्रभावाने विधवा स्त्रियाही अधर्मापासून दूर राहतात तसेच विवाहित स्त्रियांचे सौभाग्य अटळ राहते.

पुस्तिकेनुसार या व्रताच्या प्रभावाने बंदिवान कारागृहातून मुक्त होतो आणि व्रतकर्त्याला, स्त्री असो वा पुरुष, शंभर गोदाने केल्याचे पुण्य मिळते. अशी मान्यता आहे की विधिविधानपूर्वक व्रत केल्याने कष्टांचे निवारण होते आणि व्रतकर्ता सुखमय जीवन व्यतीत करतो.

वारानुसार प्रदोष व्रत व फलप्राप्ती

परंपरेत प्रत्येक वाराचा प्रदोष एका वेगळ्या कामनेशी जोडला आहे. अशी मान्यता आहे की —

• रविवार प्रदोष व्रत आयुष्यवृद्धी व आरोग्यासाठी केले जाते.
• सोमवार प्रदोष व्रत अभीष्टसिद्धीच्या (मनोवांछित फळाच्या) कामनेने केले जाते.
• मंगळवार प्रदोष व्रत रोगनिवारण व आरोग्याच्या कामनेने केले जाते.
• बुधवार प्रदोष व्रत कामनापूर्तीसाठी केले जाते.
• गुरुवार प्रदोष व्रत शत्रुबाधेपासून रक्षणाच्या कामनेने केले जाते.
• शुक्रवार प्रदोष व्रत सौभाग्य व सुखसमृद्धीच्या कामनेने केले जाते; स्त्रिया ते विशेषतः सौभाग्यासाठी करतात.
• शनिवार प्रदोष व्रत संततिप्राप्तीच्या कामनेने केले जाते.

व्रतकर्ता ज्या वारी प्रदोष व्रत ठेवील, त्या वाराची प्रदोष व्रतकथा वाचावी किंवा दुसऱ्याकडून श्रवण करावी. परंपरेत रविवार, सोमवार व शनिवारचे प्रदोष विशेष मानले जातात.

प्रदोष व्रताची विधी

सायंकाळानंतर आणि रात्र होण्यापूर्वीचा जो काळ असतो त्याला प्रदोष म्हणतात. व्रत करणाऱ्याने त्याच वेळी भगवान शंकराचे पूजन करावे.

प्रदोष व्रतकर्त्याने (स्त्री असो वा पुरुष) त्रयोदशी तिथीला ब्रह्ममुहूर्तावर उठून, नित्यकर्मांतून निवृत्त होऊन स्नानादी करावे आणि श्रद्धाभक्तीने भगवान शिवाचे स्मरण-पूजन करावे. दिवसा भोजन करू नये. दिवसभर शिवभक्तीत निमग्न राहावे. संध्याकाळी अर्थात दिवस व रात्रीच्या संधिकाळी (सूर्यास्तापूर्वी एक तास) पुन्हा स्नानादी व नित्यकर्मे करून पांढरी वस्त्रे धारण करावीत.

पूजास्थळ पाण्याने धुवावे आणि गायीच्या शेणाने सारवून चांगल्या प्रकारे मंडपाची सजावट करावी तसेच त्यात गणेश, शिव-पार्वतीच्या मूर्ती स्थापन करून विधिवत पूजन करावे.

त्यानंतर पाच रंग एकत्र करून कमळाच्या फुलाची आकृती काढावी आणि दर्भाच्या आसनावर उत्तर-पूर्व विदिशेकडे (ईशान्य कोनाकडे) तोंड करून भगवान शिवाचे पूजन करावे. पूजनानंतर ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राचा उच्चार करून भगवान शिवाला ऋतुफळे अर्पण करावीत.

पूजन करताना सदाशिवावर जल अर्पण करताना जलाची धार खंडित होणार नाही याची विशेष काळजी घ्यावी. सोबतच शिवमंत्राचा निरंतर जपही होत राहावा. परंपरेत मनातल्या मनात केलेला जप विशेष फलदायी मानला जातो.

उद्यापनविधी

व्रतकर्त्याने कमीत कमी अकरा प्रदोष व्रते अवश्य करावीत. वर्षभराची प्रदोष व्रते केली तर अत्युत्तम. प्रदोष व्रताचे उद्यापन एखाद्या योग्य ब्राह्मणाच्या सान्निध्यात विधिवत करावे. या दिवशी पूजनादी करून रात्रिजागरण करावे. शिव-पार्वतीच्या मंत्राचा १०८ वेळा जप तसेच हवन करून त्याच मंत्राने खिरीची आहुती द्यावी (मंत्र व हवनविधी उद्यापन करवणाऱ्या ब्राह्मणाकडून घ्यावी). त्यानंतर आरती करून शांतिपाठ करावा, ब्राह्मणांना भोजन व दक्षिणा देऊन संतुष्ट करावे आणि त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा.

अशी मान्यता आहे (पुस्तिका हे स्कंद पुराणानुसार सांगते) की जो व्रतकर्ता या विधिविधानाने व्रत करून व्रताचे उद्यापन करतो, त्याला भगवान शिव व पार्वतीच्या कृपेने मनोवांछित फळांची प्राप्ती होते आणि अखेरीस (मरणोत्तर) जन्ममरणापासून मुक्ती मिळते.

सातही वारांच्या प्रदोष व्रतकथा

व्रतकर्ता ज्या वारी प्रदोष व्रत ठेवील, त्याच वाराची कथा वाचावी किंवा श्रवण करावी —

• रविवार प्रदोष व्रत कथा — आयुष्यवृद्धी व आरोग्य
• सोमवार प्रदोष व्रत कथा — अभीष्टाची सिद्धी
• मंगळवार प्रदोष व्रत कथा — रोगनिवारण
• बुधवार प्रदोष व्रत कथा — कामनापूर्ती
• गुरुवार प्रदोष व्रत कथा — शत्रुनाश
• शुक्रवार प्रदोष व्रत कथा — सौभाग्य व समृद्धी
• शनिवार प्रदोष व्रत कथा — पुत्रप्राप्ती

प्रदोष व्रताची पौराणिक कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — स्कंद पुराण, ब्रह्मोत्तर खंड (प्रदोष-माहात्म्य) यातील धर्मगुप्ताच्या कथेचे लोकप्रचलित रूप (अध्यायाची पडताळणी येथे केलेली नाही)

पूर्वकाळी एक ब्राह्मणी होती. तिच्यासोबत दोन बालक होते — तिचा स्वतःचा पुत्र शुचिव्रत आणि विदर्भाचा राजकुमार (राजसुत) धर्मगुप्त, ज्याचे ती पालनपोषण करत होती. ती ब्राह्मणी अतिशय निर्धन होती. दैवयोगाने एके दिवशी तिला महर्षी शांडिल्यांचे दर्शन झाले. महर्षींच्या मुखातून प्रदोष व्रताचा महिमा ऐकून त्या ब्राह्मणीने ऋषींना पूजनाची विधी विचारली. तिच्या श्रद्धेने व आग्रहाने ऋषींनी त्या ब्राह्मणीला शिवपूजनाचे वरील विधान सांगितले आणि त्या ब्राह्मणीला म्हणाले — तू आपल्या दोन्ही पुत्रांकडून शिवाची पूजा करव. या व्रताच्या प्रभावाने तुला एका वर्षानंतर पूर्ण सिद्धी प्राप्त होईल.

त्या ब्राह्मणीने महर्षी शांडिल्यांचे वचन ऐकून त्या बालकांसह नतमस्तक होऊन मुनींच्या चरणी प्रणाम केला आणि म्हणाली — हे ब्राह्मणा, आज मी आपल्या दर्शनाने धन्य झाले आहे. माझे हे दोन्ही कुमार आपले सेवक आहेत. आपण माझा उद्धार करा.

त्या ब्राह्मणीला शरणागत जाणून मुनींनी मधुर वचनांनी दोन्ही कुमारांना शिवाची आराधनाविधी सांगितली. त्यानंतर ते दोन्ही बालक व ब्राह्मणी मुनींना प्रणाम करून शिवमंदिरात गेले.

त्या दिवसापासून ते दोन्ही बालक मुनींच्या सांगण्यानुसार नियमपूर्वक प्रदोषकाळी शिवाची पूजा करू लागले. पूजा करता करता त्या दोघांचे चार महिने उलटले. एके दिवशी राजसुताच्या अनुपस्थितीत शुचिव्रत स्नान करण्यासाठी नदीकाठी गेला आणि तिथे जलक्रीडा करू लागला. योगायोगाने त्याच वेळी त्याला नदीच्या भेगेत चमकणारा धनाचा मोठा कलश दिसला. तो धनाने भरलेला कलश पाहून शुचिव्रत फार प्रसन्न झाला. तो कलश त्याने डोक्यावर घेऊन घरी आणला.

कलश जमिनीवर ठेवून तो आपल्या मातेला म्हणाला — हे माते, शिवाचा महिमा तर पाहा. भगवंतांनी या घड्याच्या रूपाने मला अपार संपत्ती दिली आहे.

त्याची माता घडा पाहून आश्चर्य करू लागली आणि राजसुताला बोलावून म्हणाली — बाळांनो, माझे ऐका. तुम्ही दोघे हे धन निम्मे-निम्मे वाटून घ्या.

मातेचे बोलणे ऐकून शुचिव्रत फार प्रसन्न झाला, परंतु राजसुताने आपली असहमती व्यक्त करत म्हटले — हे माते, हे धन तुझ्या पुत्राच्या पुण्याने प्राप्त झाले आहे. मला यात कोणत्याही प्रकारचा वाटा घ्यायचा नाही. कारण आपण केलेल्या कर्माचे फळ मनुष्य स्वतःच भोगतो.

अशा प्रकारे शिवपूजन करत एकाच घरात त्यांचे एक वर्ष व्यतीत झाले. एके दिवशी राजकुमार ब्राह्मणाच्या पुत्रासह वसंत ऋतूत वनविहारासाठी गेला. ते दोघे सोबत सोबत वनात बरेच दूर गेले असता त्यांना तिथे शेकडो गंधर्वकन्या खेळताना दिसल्या.

ब्राह्मणकुमार त्या गंधर्वकन्यांना क्रीडा करताना पाहून राजकुमाराला म्हणाला — इथे कन्या विहार करत आहेत, म्हणून आपण आता आणखी पुढे जाऊ नये. कारण त्या गंधर्वकन्या लवकरच मनुष्यांचे मन मोहित करून घेतात. म्हणून मी तर या कन्यांपासून दूरच राहीन.

परंतु राजकुमार त्याचे बोलणे ऐकून न ऐकल्यासारखे करून कन्यांच्या विहारस्थळी निर्भीडपणे एकटाच गेला. त्या सर्व गंधर्वकन्यांमधील प्रमुख सुंदरी त्या वेळी आलेल्या राजकुमाराला पाहून मनात विचार करू लागली की कामदेवासारखे सुंदर रूप असलेला हा राजकुमार कोण आहे? त्या राजकुमाराशी संभाषण करण्याच्या उद्देशाने सुंदरीने आपल्या सखींना सांगितले — सखींनो, तुम्ही जवळच्या वनात जाऊन अशोक, चंपक, बकुळ आदींची ताजी फुले तोडून आणा. तोपर्यंत मी तुमची वाट पाहत इथेच थांबते.

त्या गंधर्वकुमारीचे बोलणे ऐकताच सर्व सखी तिथून निघून गेल्या. सखी गेल्यानंतर ती गंधर्वकन्या राजकुमाराकडे स्थिर दृष्टीने पाहू लागली. त्या दोघांमध्ये परस्पर प्रेमाचा संचार होऊ लागला. गंधर्वकन्येने राजकुमाराला बसण्यासाठी आसन दिले. प्रेमालापामुळे राजकुमाराच्या सहवासासाठी ती सुंदरी व्याकूळ झाली आणि राजकुमाराला विचारू लागली — “हे कमलनयना, आपण कोणत्या देशातील रहिवासी आहात? आपले इथे येणे कसे झाले?”

गंधर्वकन्येचे बोलणे ऐकून राजकुमाराने उत्तर दिले — “मी विदर्भराजाचा पुत्र आहे. माझे मातापिता स्वर्गवासी झाले आहेत. शत्रूंनी माझ्याकडून माझे राज्य हिरावून घेतले आहे.”

राजकुमाराने आपला परिचय देऊन त्या गंधर्वकन्येला विचारले — ‘आपण कोण आहात? कोणाच्या कन्या आहात? आणि या वनात कोणत्या उद्देशाने आला आहात? आपण माझ्याकडून काय इच्छिता?’

राजकुमाराचे बोलणे ऐकून गंधर्वकन्या म्हणाली — “मी विद्रविक नामक गंधर्वाची कन्या अंशुमती आहे. आपल्याला पाहून आपल्याशी संभाषण करण्यासाठीच इथे सखींची संगत सोडून थांबले आहे. मी गानविद्येत फार निपुण आहे. माझ्या गानावर सर्व देवांगना प्रसन्न होतात. माझी इच्छा आहे की आपले व माझे प्रेम सदैव टिकून राहावे.” इतके बोलून त्या गंधर्वकन्येने आपल्या गळ्यातील बहुमूल्य मुक्ताहार राजकुमाराच्या गळ्यात घातला. तो हार त्या दोघांच्या प्रेमाचे प्रतीक बनला.

त्यानंतर राजकुमाराने त्या कन्येला म्हटले — “हे सुंदरी! तू जे काही सांगितलेस ते सर्व सत्य आहे. परंतु तू राज्यविहीन राजकुमाराजवळ कशी राहू शकशील? तू आपल्या पित्याच्या अनुमतीशिवाय माझ्यासोबत कशी येऊ शकशील?”

राजकुमाराच्या बोलण्यावर कन्या हसून म्हणू लागली — “काहीही असो, मी माझ्या इच्छेने आपले वरण करीन. आता आपण परवा प्रातःकाळी इथे यावे. माझे बोलणे कधीही खोटे ठरू शकत नाही.” गंधर्वकन्या असे म्हणून पुन्हा आपल्या सखींकडे निघून गेली.

इकडे तो राजकुमारही शुचिव्रताकडे जाऊन पोहोचला आणि आपला सर्व वृत्तान्त सांगितला. त्यानंतर ते दोघे घरी परतले. घरी पोहोचून त्यांनी ब्राह्मणीला सर्व हकीकत सांगितली, जी ऐकून ती ब्राह्मणीही हर्षित झाली.

ठरलेल्या दिवशी राजकुमार शुचिव्रतासह त्याच वनात पोहोचला. तिथे पोहोचल्यावर त्या दोघांनी पाहिले की गंधर्वराज आपली कन्या अंशुमतीसह उपस्थित होऊन प्रतीक्षेत बसले आहेत. गंधर्वाने त्या दोन्ही कुमारांचे अभिनंदन करून त्यांना सुंदर आसनावर बसवले आणि राजकुमाराला म्हटले — “मी परवा कैलासपुरीला गेलो होतो. तिथे भगवान शंकर पार्वतीसह विराजमान होते. त्यांनी मला जवळ बोलावून सांगितले — पृथ्वीवर राज्यच्युत होऊन धर्मगुप्त नामक राजकुमार भटकत आहे. शत्रूंनी त्याच्या वंशाचा नाश केला आहे. तो कुमार सदैव भक्तिपूर्वक माझी सेवा करत असतो. म्हणून तू त्याला साहाय्य कर, जेणेकरून तो आपल्या शत्रूंवर विजय प्राप्त करू शकेल. म्हणून मी भगवान शंकराच्या आज्ञेने आपली कन्या अंशुमती आपल्याला सोपवत आहे. मी शत्रूंच्या हाती गेलेले आपले राज्य परत मिळवून देईन. आपण या कन्येसह दहा हजार वर्षे सुख भोगून शिवलोकी गेल्यावरही माझी कन्या याच शरीराने आपल्यासोबत राहील.” इतके बोलून गंधर्वराजाने आपल्या कन्येचा विवाह राजकुमाराशी करून दिला. हुंड्यात अनेक दासदासी तसेच शत्रूंवर विजय मिळवण्यासाठी गंधर्वांची चतुरंगिणी सेनाही दिली.

राजकुमाराने गंधर्वांच्या साहाय्याने शत्रूंचा नाश केला आणि तो आपल्या नगरात प्रविष्ट झाला. मंत्र्यांनी राजकुमाराला सिंहासनावर बसवून राज्याभिषेक केला. आता तो राजकुमार राजसुख भोगू लागला. ज्या दरिद्री ब्राह्मणीने त्याचे पालनपोषण केले होते तिलाच राजमातेच्या पदावर आसनस्थ केले गेले. तो शुचिव्रतच त्याचा धाकटा भाऊ झाला. कथेनुसार, अशा प्रकारे प्रदोष व्रतातील शिवपूजनाच्या प्रभावाने तो राजकुमार दुर्लभ पदाला प्राप्त झाला.

अशी मान्यता आहे की जो मनुष्य प्रदोषकाळी अथवा नित्यच ही कथा श्रवण करतो, तो कष्टांतून मुक्त होतो आणि अखेरीस परमपदाचा अधिकारी बनतो.

आरती

पूजनाच्या शेवटी श्री शिव आरती — ॐ जय शिव ओंकारा गावी.

॥ इति श्री प्रदोष व्रत कथा समाप्त ॥