सौम्य प्रदोष व्रत कथा

सौम्य प्रदोष व्रत हे भगवान शिवाला समर्पित प्रदोष व्रताचेच एक रूप आहे. खाली त्याची विधी आणि व्रतकथा दिली आहे.

प्रदोष व्रत म्हणजे त्रयोदशी तिथीला प्रदोषकाळी (सूर्यास्तानंतरच्या संध्यासमयी) भगवान शिवाचे पूजन करण्याचे व्रत; ते दोन्ही पक्षांत येते. त्रयोदशी सोमवारी आली तर तिला सोम प्रदोष म्हणतात; या पुस्तिकेत तिला “सौम्य प्रदोष” म्हटले आहे. लक्षात घ्या की अनेक आधुनिक पंचांगे “सौम्य प्रदोष” हे नाव बुधवारच्या (सौम्य = बुध) प्रदोषासाठी वापरतात.

तिथी: सोमवारी येणारी त्रयोदशी (शुक्ल किंवा कृष्ण पक्ष). ज्या दिवशी प्रदोषकाळी त्रयोदशी असते त्या दिवशी व्रत होते. शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीचे मासनाव दोन्ही पंचांगांत सारखेच असते; कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी अमांत पंचांगात पूर्णिमांत पंचांगापेक्षा एक महिना आधीच्या नावाने लिहिली जाते. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

विधी

सोमवारचे व्रत साधारणपणे दिवसाच्या तिसऱ्या प्रहरापर्यंत असते. व्रतात फलाहार अथवा पारणाचा कोणताही खास नियम नाही, परंतु हे आवश्यक आहे की दिवसरात्रीत केवळ एकाच वेळी भोजन करावे. सोमवारच्या व्रतात शिव-पार्वतीचे पूजन करावे. या पुस्तिकेच्या परंपरेनुसार सोमवारची व्रते तीन प्रकारची सांगितली आहेत — साधारण प्रत्येक सोमवार, सौम्य प्रदोष आणि सोळा सोमवार. विधी तिन्हींची सारखीच आहे. शिवपूजनानंतर कथा ऐकावी. तिन्हींच्या कथा वेगवेगळ्या आहेत. येथे सौम्य प्रदोषाची कथा दिली आहे; साधारण सोमवारची कथा शिव सोमवार व्रत कथा मध्ये आणि सोळा सोमवारची कथा सोळा सोमवार व्रत कथा मध्ये आहे.

प्रदोष व्रतात शिवपूजन प्रदोषकाळी केले जाते आणि परंपरेनुसार त्यानंतरच भोजन करून व्रताचे पारण केले जाते; वर दिलेला तिसऱ्या प्रहरापर्यंतचा नियम साधारण सोमवार व्रताचा आहे.

साहित्य: शिवलिंग किंवा शिव-पार्वतीचे चित्र; पाणी, कच्चे दूध आणि गंगाजल; बेलपत्र, धोत्रा आणि इतर फुले; पांढरे चंदन, अक्षता; धूप आणि तुपाचा दिवा; फळे, मिठाई किंवा खिरीचा नैवेद्य; विडा-सुपारी आणि दक्षिणा.

मंत्र: पूजनाच्या वेळी पंचाक्षरी मंत्र “ॐ नमः शिवाय” याचा जप करावा; रुद्राक्षाच्या माळेवर १०८ वेळा जप करण्याची परंपरा आहे.

उद्यापन: अनेक भक्त ११ किंवा २६ प्रदोष व्रते करण्याचा संकल्प करतात आणि संकल्प पूर्ण झाल्यावर उद्यापन करतात. उद्यापनात शिव-पार्वतीचे विस्तृत पूजन, हवन आणि ब्राह्मणांना किंवा गरजूंना भोजन व दान दिले जाते. याची विधी कुटुंब व प्रदेशानुसार वेगळी असते, म्हणून उद्यापन कुलपुरोहितांकडून करवून घेणे योग्य.

सौम्य प्रदोष व्रत कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक — स्कंद पुराण, ब्रह्मोत्तर खंड (प्रदोष-माहात्म्य) यातील धर्मगुप्ताच्या कथेचे लोकप्रचलित संक्षिप्त रूप

पूर्वकाळी एक ब्राह्मणी आपल्या पतीच्या मृत्यूनंतर निराधार होऊन भिक्षा मागू लागली. ती सकाळ होताच आपल्या मुलाला सोबत घेऊन बाहेर पडत असे आणि संध्याकाळ झाल्यावर घरी परतत असे. एकदा तिला विदर्भ देशाचा राजकुमार भेटला, ज्याच्या पित्याला शत्रूंनी मारून त्याला राज्याबाहेर काढले होते. यामुळे तो भटकत फिरत होता. ब्राह्मणी त्याला आपल्यासोबत घरी घेऊन गेली आणि त्याचे पालनपोषण करू लागली. एके दिवशी त्या दोन्ही बालकांनी वनात खेळता खेळता गंधर्वकन्यांना पाहिले. ब्राह्मणाचा मुलगा तर आपल्या घरी आला परंतु राजकुमार सोबत आला नाही, कारण तो अंशुमती नावाच्या गंधर्वकन्येशी बोलू लागला होता. दुसऱ्या दिवशी तो पुन्हा त्याच ठिकाणी गेला, जेथे अंशुमती आपल्या मातापित्यांसोबत बसली होती. इकडे ब्राह्मणी ऋषींच्या आज्ञेने प्रदोषाचे व्रत करत होती. काही दिवसांनंतर अंशुमतीच्या मातापित्यांनी राजकुमाराला सांगितले की तू विदर्भ देशाचा राजकुमार धर्मगुप्त आहेस, आम्ही श्रीशंकरांच्या आज्ञेने आपली कन्या अंशुमती हिचा विवाह तुझ्याशी करू इच्छितो. मग राजकुमाराचा विवाह अंशुमतीशी झाला. नंतर राजकुमाराने गंधर्वराजाच्या सेनेच्या साहाय्याने विदर्भ देशावर अधिकार मिळवला आणि ब्राह्मणाच्या पुत्राला आपला मंत्री केले. कथेनुसार, हे सर्व त्या ब्राह्मणीने केलेल्या प्रदोष व्रताचे फळ होते, आणि तेव्हापासूनच हे प्रदोष व्रत जगात प्रतिष्ठित झाले.

॥ समाप्त ॥

पाठभेद

ही कथा स्कंद पुराण, ब्रह्मोत्तर खंड (प्रदोष-माहात्म्य) यातील धर्मगुप्ताच्या कथेचे लोकप्रचलित संक्षिप्त रूप आहे. पुराणाच्या पाठात ब्राह्मणपुत्राचे नाव शुचिव्रत आहे, प्रदोष व्रताची शिकवण शांडिल्य ऋषी देतात आणि राजा धर्मगुप्त त्याला आपला भाऊ मानतो; पुस्तिकेत त्याला मंत्री केल्याचा आणि ब्राह्मणी विधवा असल्याचा उल्लेख आहे.