सोमवती अमावस्या व्रत कथा

ज्या महिन्याची अमावास्या सोमवारी येते तिला सोमवती अमावास्या म्हणतात. ही तिथी स्नान, दान, पितृतर्पण व पिंपळपूजनासाठी विशेष मानली जाते. खाली तिचे महत्त्व, पूजाविधी, व्रताचे नियम व पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

तिथी: कोणत्याही महिन्याची सोमवारी येणारी अमावास्या. सोमवारच्या सूर्योदयाच्या वेळी असलेली अमावास्याच सोमवती मानली जाते, म्हणून एखादी अमावास्या भारतात सोमवती असू शकते आणि परदेशात (उदा. अमेरिकेत) नाही. अमावास्येचे मासनाव अमांत पंचांगात पूर्णिमांत पंचांगापेक्षा एक महिना आधीचे असते (उदा. अमांत आश्विन अमावास्या = पूर्णिमांत कार्तिक अमावास्या). दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

सोमवती अमावास्येचे महत्त्व

अमावास्या ही पितरांची तिथी आहे, आणि सोमवारच्या योगाने ती स्नान, दान व पितृतर्पणासाठी विशेष मानली जाते. या दिवशी मौन राहून स्नान-ध्यान करण्याची परंपरा आहे. हरिद्वार, प्रयाग आणि कुरुक्षेत्रातील ब्रह्मसरोवर अशा तीर्थांत व पवित्र नद्यांत या दिवशी स्नानाचे विशेष पुण्य मानले जाते.

हे व्रत मुख्यतः सुवासिनी स्त्रिया सौभाग्याच्या इच्छेने करतात. या दिवशी पिंपळ व भगवान विष्णूचे पूजन आणि पिंपळाच्या १०८ प्रदक्षिणा घालण्याचा नियम आहे. अशी श्रद्धा आहे की श्रद्धेने हे केल्यास मनोकामना पूर्ण होतात.

पूजाविधी

• सकाळी स्नान करावे; शक्य असल्यास मौन पाळावे. पितरांसाठी पाणी व तिळाने तर्पण करावे.
• पिंपळाच्या मुळाशी पाणी घालावे, कुंकू, अक्षता, फुले व धूप-दीप यांनी पिंपळ आणि भगवान विष्णूचे पूजन करावे.
• कच्चा सुती धागा गुंडाळत पिंपळाला प्रदक्षिणा घालाव्यात; परंपरेनुसार १०८ प्रदक्षिणा घातल्या जातात. अनेक स्त्रिया प्रत्येक प्रदक्षिणेला एखादी वस्तू (फळ, मिठाई इ.) वाहतात, जी नंतर दान केली जाते.
• त्यानंतर ही कथा ऐकावी आणि सामर्थ्यानुसार दानदक्षिणा द्यावी.

व्रताचे नियम

• सूर्योदयापासून पूजा व प्रदक्षिणा पूर्ण होईपर्यंत व्रत केले जाते. कथेतील नायिकेप्रमाणे अनेक स्त्रिया प्रदक्षिणा पूर्ण होईपर्यंत निर्जळी राहतात; इतर घरांत फलाहाराची रीत आहे.
• प्रदक्षिणा व कथेनंतर पाणी व भोजन घेऊन व्रत सोडले जाते.

सोमवती अमावास्येचे व्रत करणाऱ्या स्त्रियांनी व्रताची कथा अवश्य ऐकावी. व्रताची कथा अशी आहे.

सोमवती अमावस्या व्रत कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (उत्तर भारतातील लोककथा)

एका सावकाराला सात मुले आणि एक मुलगी होती. त्याने सर्व मुलांचा विवाह करून दिला होता, परंतु मुलीचा अजून विवाह झाला नव्हता. सावकाराच्या घरी एक साधू रोज भिक्षा मागायला येत असे आणि बदल्यात आशीर्वाद देऊन जात असे. तो साधू जो आशीर्वाद सुनांना देत असे आणि जो आशीर्वाद तो सावकाराच्या मुलीला देत असे, त्या दोहोंत फरक असे. सुनांना तो सौभाग्याचा आशीर्वाद देत असे, आणि मुलीला मात्र केवळ भावांच्या सुखाचा आशीर्वाद देत असे, सौभाग्याचा नाही.

एके दिवशी मुलीने ही गोष्ट आपल्या आईला सांगितली; आईही ही गोष्ट कळून दुःखी झाली. दुसऱ्या दिवशी तिच्या आईने साधूला विचारले की ते तिच्या मुलीला असा आशीर्वाद का देतात. साधूने या गोष्टीचे काहीही उत्तर दिले नाही आणि तो निघून गेला. हे पाहून आईची चिंता आणखीच वाढली.

आईने लगेच पंडितजींना बोलावले आणि त्यांना आपल्या मुलीची जन्मपत्रिका पाहण्यास सांगितले. पंडितजींनी जन्मपत्रिका पाहून सांगितले की त्यांच्या मुलीच्या भाग्यात वैधव्य लिहिले आहे. ही गोष्ट ऐकून आईला आणखीच दुःख झाले. पंडितजींकडून उपाय जाणून घेतल्यावर हे निश्चित झाले की सात समुद्रांपलीकडे एका परिटिणीकडे जाऊन तिच्या भांगेतील सिंदूर मागून आपल्या भांगेत लावल्याने आणि सोमवती अमावास्येचे व्रत केल्याने हा अशुभ योग भंग होईल.

हे ऐकून आईने आपल्या मुलांना तिच्या मुलीसोबत जाण्याचा आग्रह केला; धाकट्या मुलाखेरीज इतर सर्व मुलांनी सोबत जाण्यास नकार दिला. दोघे भाऊबहीण परिटिणीकडून सिंदूर आणण्यासाठी निघाले. चालता चालता दोघे समुद्रकिनारी आले आणि समुद्र कसा ओलांडावा याचा विचार करू लागले. विचार करण्यासाठी दोघे ज्या झाडाखाली बसले होते, त्या झाडावर एक गिधाड व गिधाडीण राहत होती.

जेव्हा जेव्हा गिधाडिणीला पिल्ले होत, एक साप येऊन तिची पिल्ले खाऊन टाकत असे. त्या दिवशीही तसेच झाले, गिधाड-गिधाडीण दोघे बाहेर गेले होते तेव्हा साप आला आणि गिधाडिणीची पिल्ले किंचाळू लागली. सावकाराच्या मुलीने ओळखले, तिने धैर्याने सापाला मारून टाकले. संध्याकाळी गिधाड व गिधाडीण परतले तेव्हा आपली पिल्ले जिवंत पाहून त्यांना आनंद झाला. दोघांनी मुलीला परिटिणीच्या घरी नेण्यास मदत केली. मुलगी कित्येक महिने लपून परिटिणीची सेवा करत राहिली. तिच्या सेवेने प्रसन्न होऊन परिटिणीने आपल्या भांगेतील सिंदूर तिच्या भांगेत लावला. यानंतर ती निर्जळीच आपल्या घराकडे निघाली. वाटेत पिंपळाच्या झाडाची प्रदक्षिणा घातली, आणि त्यानंतर जल ग्रहण केले. पिंपळाच्या झाडाचे पूजन केल्याने व सोमवती अमावास्येचे व्रत केल्याने तिला अखंड सौभाग्याची प्राप्ती झाली.

पुस्तिकेत कथा एवढीच आहे. अनेक भागांत तिचे दीर्घ रूपही सांगितले जाते.