रविवार प्रदोष व्रत कथा

तिथी: रविवारी येणारी त्रयोदशी (शुक्ल किंवा कृष्ण पक्ष). ज्या दिवशी प्रदोषकाळी (सूर्यास्तानंतरच्या संध्यासमयी) त्रयोदशी असते त्या दिवशी व्रत होते, आणि तो दिवस ज्या वारी येतो त्या वाराचा प्रदोष मानला जातो. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो.

पूर्वकाळी एकदा संसारातील जीवांच्या भल्यासाठी विचारविनिमय करण्याकरिता पतितपावनी गंगेच्या तीरावर ऋषींचा विशाल समागम झाला, ज्यात शौनकादी अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषी सामील होते. त्या समागमस्थळी वेदपुराणांचे ज्ञाते व वेदव्यासांचे परम शिष्य सूतजीही आले. त्या वेळी ऋषींनी पाद्य-आसन अर्पण करून त्यांचे भव्य स्वागत केले.

जेव्हा सूतजींनी आसन ग्रहण केले तेव्हा ऋषींमधील प्रमुख शौनक मुनींनी ऋषिसमुदायाच्या वतीने सूतजींना विचारले की हे ज्ञानवान मुनी! तुम्ही आम्हाला हे सांगा की कलिकाळात भगवान शिवाची भक्ती सहजपणे कशी प्राप्त होईल? कलिकाळात मनुष्य पापकर्मांत लिप्त होऊन वेदशास्त्राच्या ज्ञानापासून विमुख होतील, सत्कर्मे कोणी करू इच्छिणार नाही, पुण्य क्षीण होईल आणि ते अनेक कष्टांनी वेढले जातील, म्हणून हे मुने! तुम्ही असे एखादे उत्तम व्रत सांगा जे केल्याने कलिकाळातील पापे दूर होऊन, मनुष्यांना मनवांछित फळाची प्राप्ती होऊन ते सुखी होतील.

शौनक मुनींच्या भावपूर्ण व जनहिताच्या प्रश्नाचे उत्तर देत सूतजी म्हणाले की हे ऋषींनो! तुम्ही धन्य आहात, कारण तुम्ही सदैव जनहिताचाच विचार करत राहता. तुमचा हा प्रश्न अत्युत्तम आहे. आता मी तुम्हाला ते व्रत सांगतो जे केल्याने मनुष्यांना आयुष्य, स्वास्थ्य, धन, सुखसमृद्धी, संतती यांसोबतच मनवांछित फळाची प्राप्ती होते. हे व्रत पूर्वकाळी भगवान शिवाने माता पार्वतीने विचारल्यावर तिला सांगितले होते. याची विधीही ऐका.

व्रतविधी

सूतजी म्हणाले की हे ऋषींनो! अशी मान्यता आहे की या व्रताने आयुष्यवृद्धी व स्वास्थ्याचा विशेष लाभ होतो. रविवारीय प्रदोष व्रत करणाऱ्यांनी सकाळी लवकर उठून स्नानादी दैनिक कर्मे करून, निराहार राहून मनोमन भगवान शिवाचे ध्यान करावे. मग शिवमंदिरात जाऊन भगवान शिवाचे पूजन करून त्रिपुंड्राचा टिळा कपाळावर लावावा आणि भक्तिभावाने बेलपत्र, धूपदीप, ऋतुफळे अर्पण करून ‘ॐ नमः शिवाय’ मंत्राचा रुद्राक्षाच्या माळेवर यथाशक्ती जप करावा. त्यानंतर ब्राह्मणाला भोजन व दक्षिणेने संतुष्ट करून आशीर्वाद घ्यावा आणि मौन धारण करावे.

जर सामर्थ्य असेल तर हवनही करावा आणि शिवमंत्राने आहुती द्याव्यात (मंत्र व हवनविधी एखाद्या योग्य ब्राह्मणाकडून घ्यावी). अशी मान्यता आहे की असे केल्याने मनवांछित फळे मिळतात. व्रतकर्त्यांनी भोजन एकदाच करावे आणि पृथ्वीवर शयन करावे. परंपरेत हे व्रत श्रावण महिन्यात करण्याचे विशेष महत्त्व मानले जाते.

हे ऋषींनो! हे व्रत भगवान शिवाने माता पार्वतीला सांगितले होते आणि तिच्याकडून माझे गुरू वेदव्यासांनी ऐकले, मग त्यांनी मला सांगितले. तेच व्रत मी तुम्हाला सांगितले. आता तुम्हाला आणखी काय ऐकायचे आहे?

सूतजींनी असे म्हटल्यावर शौनक मुनींनी विचारले की हे मुनिश्रेष्ठ! तुम्ही सर्वसुखदायक, मंगलकारी, अतिगुप्त असे हे व्रत सांगितले. आता तुम्ही हे सांगा की हे व्रत आधी कोणी केले होते आणि त्याला कोणते फळ प्राप्त झाले? यावर सूतजी म्हणाले की आता तुम्ही ही कथा श्रवण करा —

कथा

कथेचा स्रोत: लोकपरंपरा (व्रतपुस्तिकांमध्ये सूत–शौनक संवादाच्या चौकटीत प्रचलित कथा; कोणत्याही पुराणात हिचे स्थान निश्चित केलेले नाही)

एका गावात एक गरीब ब्राह्मण राहत होता. त्याची पत्नी धार्मिक प्रवृत्तीची होती आणि ती प्रदोष व्रत करत असे. त्यांना एक पुत्र होता. एकदा त्यांचा तो पुत्र गंगास्नानासाठी गेला तेव्हा वाटेत त्याला चोरांनी चोहोबाजूंनी घेरले आणि घाबरवत-धमकावत विचारू लागले की सांग, तुझ्या पित्याने आपले धन कोठे लपवून ठेवले आहे? यावर ब्राह्मणपुत्राने दीन भावाने सांगितले की माझे वडील तर अतिशय दीनहीन आहेत. त्यांच्याजवळ धन कोठून असणार?

एका चोराने त्याच्याकडून त्याची पुरचुंडी हिसकावून पाहिली तर त्यात कोरड्या भाकरी होत्या. हे पाहून दुसरा चोर म्हणाला की हा तर खरोखरच गरीब वाटतो, याला जाऊ द्या. दुसऱ्या चोराने असे म्हटल्यावर तो ब्राह्मणपुत्र आपल्या मार्गाने पुढे गेला. चालता चालता तो एका नगरापासून काही अंतरावरच वडाच्या एका झाडाखाली बसला, कारण तो बराच थकलेला होता. म्हणून बसल्याबसल्याच त्याला झोप लागली.

त्या नगरातील शिपाई चोरांचा शोध घेत त्या बाजूला आले. त्यांनी ब्राह्मणपुत्राला झाडाखाली झोपलेले पाहिले तेव्हा चोर समजून त्याला बंदी बनवले आणि राजासमोर नेले. राजाने त्याचे एकही म्हणणे ऐकले नाही आणि त्याला बंदिगृहात टाकले.

इकडे त्या ब्राह्मणपुत्राची आई प्रदोष व्रत करत होती. तिच्या व्रताच्या प्रभावाने भगवान शिवाने त्या राजाला स्वप्नात आदेश दिला की हे राजन्! हा ब्राह्मणपुत्र निर्दोष आहे, सकाळ होताच याला सोडून दे. जर तू याला सोडले नाहीस तर तुझे राज्य व वैभव सर्व काही नष्ट होईल.

राजाने सकाळी जागे होताच त्या ब्राह्मणपुत्राला लगेच बोलावले आणि विचारले तेव्हा त्याने सर्व काही खरेखुरे सांगितले. मग राजाने त्याच्या मातापित्यांना बोलावले तेव्हा ते भयभीत होऊन दरबारात उपस्थित झाले. त्यांना भयभीत पाहून राजाने सांगितले की तुमचा हा बालक निर्दोष व निडर आहे. तुमचे दारिद्र्य पाहून मी तुम्हाला पाच गावे दानात देतो.

कथेनुसार, अशा प्रकारे प्रदोष व्रताच्या प्रभावाने व शिवकृपेने तो ब्राह्मण दारिद्र्यातून धनवान झाला आणि सुखाने जीवन जगू लागला.

आरती

पूजनाच्या शेवटी श्री शिव आरती — ॐ जय शिव ओंकारा चे गायन करावे.

व्रताची संपूर्ण विधी, माहात्म्य व उद्यापनविधीसाठी पाहा — प्रदोष व्रत कथा व पूजनविधी.